11 Eylül 2022 Pazar

Ege ve İzmirde de koloni kurma hayalleri. 1857

 Ege ve İzmirde  de koloni kurma hayalleri. 1857





Bu yazının kaynağı Bay Nassau William Senior dur. 

Nassau William Senior  ( 1790-1864)  kimdir ? . Kendisi çok iyi eğitim görmüş bir hukuk adamı dır. Ayni zamanda  ekonomist olarak ta bilinir ve İngiliz hükumetinine onlarca yıl danışmanlık yapmış biridir (1). Bir başka deyiş ile İngiliz devletinin adamıdır. Bay Nassau' nun yolu daha sonra Levant bölgesine düşer. Bir kitapta yayınlar. Kitap 1857-1859 tarihleri arasında gezi yaptığı Türkiye ve Yunanistana ait notları içerir. Daha sonra bu notlar 1859 yılında kitap olarak basılır. Türkiyeye ve özellikle de İzmire geldiği bu yıllarda, İzmir Levanten aileleri, yabancı konsoloslar ile de tanışır, onlar ile söyleşiler yapar. İşte bu söyleşilerini de daha sonra kitap haline getirilir ve basımı yapılır. Tabii ki kitabında yazdıklarından çok daha fazlasını, danışmanlık yaptığı İngiliz Hükumetine vermiştir. Bizler sadece bu kitapta anlattıklarından haberdarız.
Şimdi gelelim konuya. Nassau 12 Kasım günü İzmir Bornova'ya Mr. J. Whittall' un antik Yunan para koleksiyonunu görmek üzere gider. Mr Whitall bilinen bir koleksiyonerdir. Hava kararınca konu para koleksiyonundan uzaklaşır ve konuşma, Mr. J Whitall ' un Küçük Asya, İzmir, Türkler, diğer etnisiteler, Osmanlı coğrafyasının durumu, neler yapılmalı konularına döner. J Whitall çok varlıklı İngiliz kökenlidir, çok etkilidir. Yani sıradan biri değildir. 

Mr J Whitall, zamanla Türklerin moral, ruh ve  beklentilerinin azaldığını buna karşın Hristiyanların zenginlik, cesaret ve anlama yeteneklerinin arttığını bu durumun da sonuçta medeni insan ile barbarı karşı karşıya getireceğini anlatır. Her halde, burada barbarlar bizler olmalıyız. Yazıdan anlaşılan durum bu.
Devam ederler.
J Whitall, coprafyanın analizini yapmaya başlar. 
Whitall 3 adet mücadele eden etnik topluluktan söz eder. Bunlar;

1- İstanbulda patrikhaneye bağlı olan Rumlar ( söz ettiği yerel veya buralara adalardan gelmiş olan Rumlar olmalıdır. Biliyoruz ki çok sayıda adalarda yaşayan Rum İzmire yerleştirilmiştir). Whitalla göre Rumların yunan imparatorluğu dışında düşündükleri hiç bir şey yoktur. Dayanacakları ülke Rusyadır. Rusları hem esir hem barbar olarak görürler. Rumlar, Ortodoks Rusları büyük emelleri olan Yunanistan imparatorluğunu kurmak için kullanacaklarını sonra da Rusları ellerinden atma niyetinde olduklarını söyler.
2- Ermeniler. Türklerden ziyade Rumlardan çekinen sakin yaratılışlı insanlardır. Rumların Türklere göre daha baskıcı ve tahammülsüz olduklarını bilirler. Seçme hakları olsa Türk kuralları yerine batılıların kurallarını ve özellikle de Rusların kurallarına tabi olmayı isterler.
3- Hristiyanlar yani Levantenler.

Ön Asyada ve büyük olasılıkla tüm Osmanlı Levant bölgesinde Fransızlar, İngilizler ve Ruslar olmak üzere 3 devlet etkilidir. 
1- Ruslar yerel Rumlar tarafından,
2- İngilizler ticaret ve zirraat sahipleri tarafından,
3- Fransızlar Latinler tarafından desteklenirler. 

J Whitall, Türklerin d kendisi gibi İngilizleri destekleyeceklerinden, Fransızları kabalıkları ve küstahlıkları  nedeni ile Türkler tarafından desteklemeyeceklerinden, Ruslardan da artık çekinmediklerinden çok emindir. Kırım savaşı bu durumun her halde  nedeni olmelıdır.  Ayrıca J Whitall, binlerce "başı bozuğun " finansını kendilerinin sağladığını söylemektedir. Yani ellerinde bir de maaşlı asker kaçakları vardır.

Bay J Whitall  Hattı hümayunların  zorlanmasını, kıyı Egede batılıların araziler satın almasını böylelikle de buralarda koloniler kurulması gerektiğini söyler. Bu işi de sadece koloni kurma deneyimi olan İngiliz ve Almanların yapabileceğini anlattığı gibi, Küçük Asya topraklarının Amerikadan daha da iyi olduğunu ve bu arazi satın alımının çok da ucuza geleceğini anlatır. belirtir. 
Sonra yapılması gerekenin tren yolları olduğunu anlatır. Parayı biz verip bu yolları biz İngilizler yapacaksak, biz işletmeliyiz. Böylelikle mallar limana çok ucuza nakil edilir diyor. Böylelikle bu küçük Avrupalı topluluklar koloni haline gelir diyor.
Türklere, tüm bu masrafları biz yaptık, vergileri ödedik, katkıları ödedik, öyleyse  bizler de kendi bölge otoritemizi kuracağız, ayrı mahkemelerimiz olacak, ayrı polis teşkilatımız olacak , yollarımız ayrı olacak (paralı yol) ve kendimize ait vergi sistemi kuracağımızı söylemeliyiz. diyor. Rusların Rumların ve Fransızların bu tren yollarını İngiltereye yaptırtmamak için her türlü kirli oyunu oynayabileceklerini de söyler. Bu engellemenin en etkili yolunun çok iyi yetişmiş , Osmanlı üzerinde etkili olabilecek konsoloslar yolu ile olacağını da belirtir.

Buraya kadar olan bölüm, kitaptan alınma. 
sonra ne olur.
Kitapta sonrası yok. Ortada bizim bildiklerimiz ve tarihi süreç var.
Osmanlı savaşır, can kaybeder, toprak kaybeder. Balkan savaşları olur, göçler başlar. Yeteneksiz yöneticiler " acaba " diyerek Almanların peşinden 1. Dünya savaşına irer.
Yerel Rumlar ve Yunanistanda oturan Yunanlılar acaba o sıralar ne yapıyorlar. Bilmiyoruz. Ama her halde hala Rusların peşindedirler.
Bu sırada Bolşevik ihtilali 1917 de patlar. Artık Eski Çarlık Rusyası yoktur. Rumlara Rusyadan bir yardım gelemez. Geriye savaşın galipleri Fransa , İngiltere ve İtalya kalmıştır. Fransa ve İtalya bu yunan imparatorluğu hayalinin peşine takılmazlar. Ne askeri ne de ekonomik güçleri vardır. iyi de ortada olan Rum-yunanlılar ne olacaktır. Blki de Ermeniler ne olacaktır. Sonuç, Yunanlılar İngilizler yaslanır, İngilizlere de bunları kullanılır.
Günümüzde de Yunanistan Fransanın ve Amerikanın Taşeronu olma yolunda. Akıllanmamışlar. Belli





Kaynak

10 Eylül 2022 Cumartesi

Anılar ve Geziler

Anılar  ve Geziler


Bir zamanlar İzmir

Bir zamanlar İzmir


 Bir zamanlar İzmir yazıları 


En yeni yayın, listenin en başında olan yayındır. Listeleme, yayınlanmış en eski dosyadan başlamaktadır. En yeni dosya, listenin en sonundadır. Listede bulunan her hangi bir dosyayı tıklayacak olursanız, o dosyayı okuyabilirsiniz. 









































































  

























  
 



Günlük yazılar

 Günlük yazılar


Bu bölümde, günlük yazılarım bulunmaktadır. Bu yazılar; sanat, edebiyat, bilim, teknoloji ve günlük olan hem ülkemizi hem de dünyayı ilgilendiren olaylar ile ilgili olarak, okuduklarımdan aldığım çıkarımlar ve yorumlamalardır.
En üstte olan yazı, en yeni yazıdır. Listenin sonunda en eski yazım vardır.


Kraliçe II. Elizabeth'in ölümü üzerine düşünceler.

 Kraliçe II. Elizabeth'in ölümü üzerine düşünceler.


"Böl ve Yönet " ifadeleri nedeni ile bir zamanların "emperyal " ülkesi İngiltereye hep kızarım. Kızarım ama devlet çarkının ve sistemlerinin de işleyişine hayran olduğumu da belirtirim. Kraliçe ölüm döşeğinde idi, vefat etti, ve son sürat yeni kral açıklandı hep birlikte " Allah kralı korusun " dediler.

Dikkat ettiniz mi bilmiyorum ama bu işler çok hızlı oluştu. Tabii ki bunlar için hazır olan metinler vardır ama, olmasına da gerek yok. Bir kaç kez bulunduğum için biliyorum, İngiltere öyle ya da böyle yasalar değil kurallar ya da alışkanlıkların ön planda olduğu bir ülkedir. Bir gün bir dostumun arkadaşını "Bellsize " denile Victoria döneminden kalmış bir semtten alacağız. Bana " etrafta olan evlere dikkat kesilip bakma " dendi. Varacağımız yere vardık. Bayanı bekliyoruz. O da biraz gecikti. Arabadan çıktım, o muhteşem evleriin birisini izliyorum. Hava da kararmak üzere. Birden, o evin penceresi açıldı ve bir bayan bağırarak " sen kimsin, evimi neden dikizliyorsun, şimdi polis çağıracağım " dedi. Şaşırdım. Dostum arabadan çıktı, durumu bayana anlattı, benim yabancı olduğumu ve mimariye hayran kaldığımı falan anlattı. Olay yatıştı. Dostuma, bu konuda yasa var mı dedim. Yokmuş ama bu durum teamül olarak da böyleymiş. Cezasını sordum. Ceza, eğer kişi olarak suç unsuru taşıyan biri değili isem, nezaret ve para cezası, suç unsuru taşıyorsam hapismiş. İngiltere bu. Bu durum yaşamın her alnında böyledir. Yolda, yürümek, trafik, komşuluk ilişkileri vs...vs. Bu düzen yaklaşık 500 yılın birikimi ile oluşur.  Bu sistemde eksiklik var mıdır ?. Olabilir ama, o eksiklik bile sistem içinde otomatik olarak çözülür. Sahip olunan bellekleri bu işi çözer.

İngiliz yaklaşık 400-500 senelik bu birikimi hayatta tutarak bir yerlere gelmiştir de biz neden binlerce yıllaık deevlet-toplum geleneğimizi ayakta tutamadık acaba ?.

Neden hala, bu Roma hukuku var. Beğenelim ya da beğenmeyelim Dünyada bir Pac Ottomana dönemi yani Osmanlı Barış dönemi var. Bunlardan hep bir şeyler çıkarmalıyız.


Osman Koçanaoğulları
11 Eylül 2022
İZMİR

Tutmalıydık. Çok işimize yarardı.

Yayınlanmamış veriler ya da UNPUBLISHED DATA

 Yayınlanmamış veriler ya da UNPUBLISHED DATA


Yayınlanmamış ya da basımı yapılmamış veriler (DATA). İngilizcesi "UNPUBLISHED DATA ". İngilizce terim olarak, tüm dünya dillerinde kullanılmakta.

Ne menem şeydir, biraz lügat parçalayalım.

Konusu ne olursa olsun, bilimsel veriler bir havuzda toplanır, daha önce benzer olanlar ile karşılaştırılır, tartışılır ve sonuçta ortaya bir yazı çıkar. İşte bilimsel yazılar genel olarak böyle hazırlanır. Sonuçta, ortaya çıkan yazı ya da raporun son bölümünde, yazı ya da raporda kullanılan ve başkalarının yayınladığı ya da yayınlamadığı ( yayınlanmamış olanlar unpublished data olarak kayıt altına alınmış ve gösterilmiştir ). Olayın ana şekli budur. Tüm araştırmacılar bu yolu izler, araştırma yapmak için de başka yol pek yoktur.

Yıl 1978 olmalı. Çok önemli bir klimikte, dönemin çok önemli birisi 7-8 kişiye bir beyin cerrahisi konusu hakkında bir şeyler anlattı. Ufkum da genişledi. Notlar da aldım. Toplantı bitti, yanına gidip, anlattıklarını derli toplu olarak nerede bulabileceğimi sordum. " "Bulamazsınız "bunlar "UNPUBLISHED DATA " lardır dedi. Yani yayınlanmamış. Yani, kendi tecrübeleri. Anlattıkları klinik gözlemleri, tecrübeleri idi. Bize bu kadar zor bulunabilecek kendi dağarcığını açmıştı. O klinikte olan dünyaca bilinen kişilerin de bunları yaptığını gördüm. Bunlar, resmi bir bilim toplantısı da değildi, ama o bilimsel toplantılardan çok daha değerliydi. Bir öğretim üyesi ortopedist ağabeyim, ABD de ameliyat sonrası, cerrahların başlarına gelen komplikasyonları da böyle küçük toplantılarda konuştuklarını ve çok eğitici olduğunu anlatmıştı.Düşündüm de kendi kliniğimde ya da kendi ülkemde neden böyle bir yol izlenmez. Bizden büyüklere de anlatılmamış olmalı, onlarda bize ancak biz sorarsak anlatırlardı. Halbuki, tıp ya da diğer mesleklerde o kadar çok bilgi birikimi var ki. Kullanamıyoruz, ya da etkili kullanamıyoruz. Sıkıntımız burada. O kadar bilgi birikimi heba olup gidiyor. TECRÜBE denilen şey de kaybolup gidiyor. Halbuki, tecrübelerimizi, bildiklerimizi bir sonraki nesillere aktarmaya o kadar çok ihtiyaç var ki. Burada bir not aktarayım. Daha doğrusu bir bilgi kırıntısı. Bir hasta nedeni ile bir kardeşimiz le konuşuyoruz. Aklıma nereden geldi ise, geldi ve genç arkadaşıma söyledim. söyledim. Bana da, benim sormam nedeni ile hocam söylemişti. Hem de tekniğin ve tetkiklerin çok yetersiz olduğu, klinik tecrübelerin çok önde olduğu o dönemlerde söylemişti. Gerçi artık o tetkikler hemen hiç yok ama, klinik açısından hala çok önemlidir. Övünmek gibi olmasın ama, yorumunu da ben yapmıştım hem de UNPUBLISHED DATA olarak. Genç arkadaşım olur mu abi dedi. Olmaz demeyelim, OLUR dedim.


Osman Koçanaoğulları
11 Eylül 2022
İZMİR

9 Eylül 2022 Cuma

KOCANA - 2 ( KOÇANİ).

 KOCANA - 2 ( KOÇANİ).

Burası eski Yugolavya cumhuriyetinin Makedonya bölgesi. Şimdi ise Kuzey Makedonya Cumhuriyeti olarak biliniyor. Ayrı bir devlet. Üsküp baş şehir.

Burayı ilk defa 1978 yılında Ablam ver alt komşunun kızı ile gördüm. Sonra büyük oğlum ile 2015 yılında tekrar gördüm. İki gezim arasında olan farklılıkları, gözlemlerimi aktaracağım sizlere.

Yıl 1978.

Üsküpten, otobüs yolculuğu ile Koçanaya vardık. Dil bilmeyiz, oralarda akrabamız yok. Sadece, bir yaz tatilinde bize de ziyarete gelmiş olan, annemin çocukluk arkadaşının orada olduğunu biliyoruz. Belki görebiliriz dedik. Garaja inince dönüş biletlerimizi aldık, dönüş için de sadece bir otobüs var. Sıkı sıkı geç kalmamızı tembih ettiler.

 Dereni yada oranın ifadesi ile Köçana çayının sol tarafında olan Koçna camisine doğru yolun solundan yürümeye başladık. Eski Osmanlı evleri, derenin her iki tarafında sıralı. Anne dedem ve anne amcamlarının eleri bu rıhtımın karşılklı iki tarafında. Anne amcasının çocuğu yok. Adı Molla Şemsetttin. Stefanko ya göre buralara gelen ilk atamız Molla Şemsettinin adını almış. (mezar taşında olan Osmanlıcadan okuduğu kadarı 1528). Geldikleri yer KARAMAN. Baba sülalem KIaresili. Aileden aktarılan bilgiler bunlar. Belgesi yok.  Dere kenarına annemler dere rıhtımı diyorlarmış. Açız. Ortalıkta mis gibi pişi kokusu. Baktık, küçük, salaş bir börekçi. Koçanalıların " pul böreği " dediği börekler pişiriyor. Dumanı üstünde. " Çi "börekten farkı, içine konan kıymalı harcın kavrulmuş olması. Ayrıca peynirli olanı da var. Komşumuzun kızı, kıymalı olanından isteyince, benim Domuz eti fobim vardır " Tuna yeme, domuz eti olabilir      dedim. Birden, börekçi, mükemmel bir Türkçe ile " Te be yesin helaldir " dedi. Anladım ki, domuz eti değilmiş. Adamı Türk zannettim. Arnavutmuş. Oturduk, karnımızı doyurmaya başladık. Yanında da yağlı ayran. Laf lafı açtı, neden ve nereden geldiğimizi sordu, bizde anlattık. '5 senedir Koçanada oturduğunu eskileri bilemeyeceğini söyledi, ama etrafımız kalabalıklaştı. Sırpça, Arnavutça, Türkçe konuşmalar var. Birden, ak saçlı yaş bir bey geldi. Türkçe olarak baba soyumu sordu. Açıkçası o soyadan pek memnun olmadı. Olamazdı, baba soyum askeri özellikli ve Balkan isyanlarının bastırılmasında epey iş görmüş bu nedenle de büyük dedem " Ali Başko " olarak bilinirmiş. Yani " Başkoparan Ali" . İsyanı böyle bastırdığını yada isyanın böyle bastırılmasında bu şekilde katkısı olduğunu anlıyoruz. Yine de nezaket gösterdi. Anne tarafımı sordu ama, kadınların isimlerini, kaç*göç nedeni ile bilemeyeceğini, dedemin adını sordu brende " Molla Lütfü      dedim. Adam birden her iki elimi tuttu, öpmeye başadı. Düşünün ben 27 yaşında bir adamım karşımda belki de 70 yaşında bir adam elimi öpüyor. Çok rahatsız oldum. Etraftakiler ile bir şeyler konuştu. Ahali bizi, camiye doğru giderken bir yere götürdü. Büyük bir salon. Masalar var. Hizmet ettiler. Bizimle Türkçe konuştular. Burası Koçana idare binasıymış. Söz ettiğim kişide (adı Stefanko idi ve Koçananın yöneticisiymiş).

Şİmdi gelelim Stefankonun hikayesine. Konuyu kendisi anlattı. Mükemmel bir Türkçe ile.

Balkanlar kaynıyor. Soğuk bir gün. Lütfü dedem, muhtemelen bir bayram sabahı, Teroglanlar ile  birlikte camiye geliyor. Belki yanında çocuk ve akrabaları da var. Teroglan, bir tanım; AMELE demek yani TER OĞLANI. Daha çok Müslüman olmayanlar bu işte çalışıyor. Namazı kılıp çıkınca, kar kıyamet içinde biri kucağında  çok küçük, diğeri yanında 6-7 yaşlarında çocuğu olan kadını görüyor. Kadının kocasının Bulgar çeteciler tarafından öldürüldüğünü öğreniyor. Yanındakiler " alın Banyaya götürün, ne gerekirse yapın " diyor. Banya,, Koçananın bir köüü, işlekleri oradaymış. Aradan zaman geçiyor. Büyük çocuk vefat ediyor. Küçük çocuk büyüyor. Dedem, o çocuğu okutuyor, dedemin vefatı sonrası da büyük dayım okutuyor. Sonra bizimkiler anavatana göç ediyorlar. İşte okutulan çocuk bu adam oluyor. Dönem Tito dönemi.

O yerde bize öyle bir sofralar döşediler ki, üstünde yok, yok. Sohbet ve de sohbet. Sonra bizi Koçana camisine götürdüler. Viranlık. Bay Stefanko, camiye el atın, atalarınızın elleri var burada dedi. Hatta, bir kaç yıl önce senato başkanı buraya geldi (galiba Tekin Arıburun idi) o da buralar ile ilgilendi. Akrabanız olur dedi ama, dönüşte anneme sordum bilmiyor.  Annemlerin yıkılmış olan ve hemen caminin çaprazında olan evlerini gösterdi. Bitişiğinde Koçana müftüsün vi vardı. Viranlık. Onları gördük. Penceren baktıklarında, karşılarında saat kulesi olduğuynu nlatmıştı, saat kuşlesi de oaradaydı. Eski komşularının hiç biri yoktu. Mezarlığı sordum, yerini gösterdiler ama mezarlıkta yoktu. 2. dünya savaşı sırasında Alman Tankları Koçanaya oradan girmişler ve mezarlığı yok etmişler. Dönünce bunları anneme anlattım. Anavatana dönme karartı (1935) alındığında, bu durumdan sadece büyük dayım haberli. Kimse bilmiyor. Bir sabah, büyük dayım, tüm aileyi, akrabaları toplamış. Kabristana gidin ve vedalaşın demiş. İşte o anda anavatana göçü anlamışlar. 2 günde toplanmışlar ve kiralanan bir vagonla da Demirköprü üzerinde anavatana göçmüşler. Başka ayrıntılar da var ama, ana hatlar bunlar.

Baba sülalemden hiç bir şey yoktu. Aradan çok zaman geçmiş. Onlarda 1911 de buralara gelmişler.

Annemin çocukluk arkadaşı, biz Koçanaya varmadan bir hafta önce Üsküpte olan oğluna taşınmış ve orada vefat etmiş. Göremedik, sadece dua ettik.

Hava karardı. Otobüse yetişmemiz lazım. Bırakmıyorlar. İlla da akşam yemeği. İnsanları zor ikna ettik. Garaja gittik ama, otobüs sati geçmişti. Karşımıza bir pols çıktı, pasaportlarımızı topladı, bizden hiç memnyn olmadı ve "Ben pomakım " dedi. Pasaportları geri vermek istemedi, halk ite kaka elinden aldı. Polis te arkasına bakmadan çekti, gitti. Bizleri, sevmezlermiş. Otobüse bindik ama, numaralı bilet değil.  Yerlerde oturan insanlar bile var. Bize yer verdile. Birde " Turski paşa " v türkçe şarkılar söylenmeye başladı, rahatladık.

Koçanada o yıllarda ciddi bir Romen sayısı var. Sokakta, galiz ve Türkçe küfürleri duyuyorsunuz. Türkçe konuşuyorlar. Bay Stefanko " Ah Osmanlı ah. Neden buralardan gittiniz " dedi. Osmanlıyı özlediklerini, Osmanlının ne dinlerine ne dillerine ne de ırzlarına  karışmadıklarını anlattı. Tek şikayeti "anavatana giderken Romenleri burada bırakmış olmamızdı".

Koçanadan ayrılırken, kalbimiz burada kaldı.

2015 yılında, ne ben ne oğlum bu duyguları hissedemedik. Geride hiç bir şey kalmamıştı. Üzüldük.

2015 yılında, bunların hiç biri yoktu.

Osman Koçanaoğulları

10 Eylül 2022

İzmir