19 Şubat 2019 Salı

Balçova kaplıcaları (Agamemnon) tarihi ,İzmir (1764 - 1888)

Balçova kaplıcaları (Agamemnon) tarihi ,İzmir (1764 - 1888)

© Copyright  Copyright dosyasını okumak  için burayı tıklayınız


 İzmir -  Balçova'da bulunan günümüz Balçova kaplıcaları ,  eski adı ile Agamemnon kaplıcaları, batılı gezginlerin hep ilgi odağı olmuş, yazdıkları kitaplarda buradan söz etmişlerdir. Bazı gezginler, buradan oldukça geniş olarak , bazı gezginler ise küçük notlar yayınlamışlardır.


Gezgin notlarından, burasının coğrafi,  hatta kaya-bilimi yapısını da öğreniyoruz. Yazıda bulunan gezgin notlarından alıntılar 1764 - 1888 yılları arasını kapsamaktadır. Batılı gezginler burayı, Truva savaşı kumandanlarından olan Agamemnon ve burada olabilecek antik dönem kalıntıları nedeni ile ziyaret etmişlerdir. Bu zaman dilimi içerisinde, kaplıca binalarında oluşan değişiklikler de görülmektedir. Tek bir metin yazmaktansa o dönem gezgin notları, gezi tarihleri de göz önünde bulundurularak tarih sırası ile ve kaynak gösterilerek yazılmıştır.
Gezgin notlarını tarih açısından sıra ile okuduğumuz da, kaplıca da olan değişimleri, orada bulunan antik kalıntıların özelliklerini ve bu kalıntılara neler olduğunu da öğreniyoruz.
Buralar hakkında en geniş bilgi William Chandler tarafından yazılmıştır. Gezgin, ön Asya' yı ve İzmir  ile çevresini 1764 - 1765 yılları arasında gezmiştir. (Kitabın üçüncü baskısı 1835 tarihlidir). Gezgin, İzmir'den çıktıktan sonra, çok yaşlı olduğunu tahmin ettiği zeytinliklere gelir. Yeşil bir alandır ve her tarafta Anemonlar ve renkli çiçekler vardır. Burası, Avrupalıların gemiler ile gelip av partileri düzenledikleri yerdir. Daha sonra üzerinde büyük bir köprünün olduğu sığ  bir dereye varır. Bu köprü, yağışlı havalarda Corax (günümüz İkiz tepe-Çatalkaya dağının devamı olan batı-doğu istikametinde ki, İzmir' in güneyde bulunan dağların antik dönem adıdır) dağlarından gelen sel sularının  olduğu dönemlerde, karşıdan karşıya güvenli bir şekilde geçebilmek için yapılmıştır. 


Dağ eteklerine doğru eski bir köprü görür.Bu köprü, bir kaç kez tamir edilmiş ya da yeniden yapılmış bir köprüdür.Köprünün ayaklarından (pier) bir tanesi Korint (Corinth) sütün başlığıdır. (yan tarafta görülen sütun başlığı, burada bulunmuş değildir. Başlığın özelliklerini göstermek üzere burada kullanılmıştır) .Dereyi, dağlara  doğru epey takip eder. İlerlemeye devam edince, derenin tek parça kaya üzerinden berrak bir  hızlı bir şekilde aktığını görür.  Derenin suyu, her iki tarafı keçilerin bile çıkamayacağı derecede dik yapıda olan bir derin yere doğru akar.( Gravür 1' e bakınız).  Buranın daha  alt kısımlarında başlarında köylüler olan  hayvan sürüsü görür. Bu sürünün yanında, kullanılmayan bir değirmen vardır. 
Buradan çok uzak olmayan bir yerde Türk mezarlığı vardır. Bu mezarlıkta bazı mimari parçalar görür. Bunların bu su akımının sol tarafında antik dönemde bulunan sıcak banyoların yanında ki Apollon mabedine ait olduğunu belirtir.  Burada bulunan yapı kalıntılarının  iyi bir işçilik ürünü olduğunu belirttiği  tuğlalar (blok taş) olduğunu , çöp ve toprak ile örtüldüğünü, kubbeli yapıların görülmediğini de belirtir. 
Buradan aşağıya iner. Burada çatısı kubbeli olan ve sıcak suyun içeriye girmesi için açıklıkları (delikleri) olan modern bir yapıya varır. Burada, bu deliklerden giren suyun toplandığı yuvarlak ve mermerden yapılmış  küçük bir hazne vardır.. Bunun altında da buradan gelen sıcak suyun toplandığı büyük bir havuz bulunmaktadır. Gelen sıcak su akımı berrak ve çok sıcaktır. Bu Yapıya bitişik olan ve kullanılmayan bir ikinci bina daha vardır. Burada,  soğuk su kaynağından da söz eder ama, Ocak ayı olmasına rağmen kaynak kurumuştur. 
Sıcak su derecikleri, nehir yatağındaki bir iki kaynaktan çıkmaktadır. Soğuk dönemlerde, bu derecikler çıkardıkları buhar nedeni ile fark edilebildiğini belirtir.

William Knight   burası ile ilgili gözlemlerini 1833 yılında yayınlanan kitabında anlatır ( sayfa 239 ). Gezginin notlarında öğrendiğimize göre, gezgin buraya geldiğinde,  kadınlar ve erkekler için ayrı üstü kapalı ve önlerindeki bir havuza açılan odalar olduğunu anlatır. Odalar karanlıktır. Bu yapılara ek olarak yapılmış  olan bir küçük bina, günü birlik banyo almak için gelenlere ayrılmıştır. Gezginin notlarına göre, kaplıca binasının hala ayakta olduğu anlaşılmaktadır. Burası ile daha fazla bir bilgi vermemiştir.

James Ellsworth De Kay burayı 1833 yılında yazdığı gezi notlarında anlatır. Sıcak su derelerinin en iyi tanımlamasını bu gezgin yapmıştır. Sıcak su dereciklerine gelir. Su çok sıcaktır ama, dereciklerin dibinde balıklar ve kabuklu canlılar vardır. Hayret eder. Bu kadar sıcak suda nasıl yaşıyorlar diye merak eder. Elini, sıcak suya daldırır ve zemine değer. Zeminden soğuk su kaynakları vardır ve suyun sıcaklığı normale dönmüştür. Bu konu ile ilgili fizik teorilerinden de söz eder. Ana sıcak kaynak üzerinde taş bir bina vardır. Eski dönemlere ait bir kalıntı göremez. 

Rev. R. Walsh,LL. D, 1836 yılında basılan kitabında, sıcak suların nehir yatağı boyunca bulunan havuzlarda toplandığını belirtir. Bu bölgede, kendisinden önce buraya gelmiş olan Chandler' ın anlattığı  eski kalıntıların izlerinden söz eder. Gezgin, Chandler'in söz ettiği kubbeli yapılardan söz etmez. Her bir banyo, sazdan yapılmış barakadır.

William Cochran, 1888 yılında basılan kitabında, buradan çok kısa söz eder ama, kitabında bir gravür vardır. (Gravür 1). Gravür, Chandler' ın anlattığı şelale benzeri yere uymaktadır. Gravürde banyo odalarının çadır gibi olması dikkati çekmektedir. Gezgin, Burada, bir köyden söz eder  ( Lidja of Balgora Ghikikiov . Balcıköy (?).  Gezgin bu ifadeyi;  bal satıcılarının harap olmuş köyü olarak tanımlar). Bu köyde daha eski zamanlarda zenginlerin olduğunu, Kırım savaşından sonra , geri dönen yağmacı ve çapulcu askerler tarafından bu zengin insanların varlıklarının talan edildiğini , daha sonra da bu eşkıyanın baskı altına alınıp, çevrenin tekrar endüstri ile doldurulduğunu ve geliştiğini not eder.





Yeni Türkçesi:
Bir çok hastalığa iyi gelen Balçova'daki Yenikale bataklığının kurutularak,ılıcaya bir tesis yapılması ve kiraya verilmesi ayrıca buradan sahile kadar tramway tesisi,kira ve tramway geliriyle sanayii mektebinin açığının kapatılması.Ilıcanın adının "Hamidiye Kaplıcası" ve sanayi mektebinin ise "Hamidiye Sanayii Mektebi" olarak değiştirilmesi hakkındadır. "Huzur-ı Ali Hazret-i sedaret-i Penahiye, İzmir'e bir buçuk iki saat mesafede ve Balçova nam mahalde vaki ılıcanın altmış yetmiş derece sıcak ve .... kükürd ve mevâd-ı saireden mürekkeb maden suyu olduğunu ve bir çok emraz-ı dahiliye ve hariciyeye nafi' bulunduğu halde şimdiye değin orada barınılacak ve oturulacak ebniye olmamasından ve bunun civarında Yenikale bataklığını dahi havasını tefhim etmesinden naşi mezkur ılıcaya rağbet olunmakta iken bu defa saye-i hazret-i padişahi,mezkur bataklık doldurulup şu sebeple gerek kale ve gerek ılıca mevkinin ve hamt havası zail olmuş ve mezkur ılıca mevkiine üçbin lira sarfıyla harkiye kırk sekiz odadan ibaret mukadded daireler ve onbir adedi ahşap ve yedisi harkiye banyohaneler ve gazino ve lokanta ve saire gibi binalar yaptırılarak bunların altı seneliği ikibinyediyüz lira bedel icar ile müte'carine ihale ve ebniye-i mezkurenin fotoğrafla aldırılan resimlerinden onbir kıt'ası isrâ kılınmış ve bedel-i icar-ı mezkurun seneliğine isabet eden dörtyüzelli lira İzmir sanayii mektebinin binüçyüz liradan ibaret olan varidatına ınzimam edildiğinden beher sene yetmişbin kuruş raddesinde görünen mekteb-i mezkurun açığının yekünu ise otuzbin kuruş tenzil etmiş olduğu gibi bir piyango keşidesiyle bundan hasıl olacak temettuyle mezkur ılıcadan sahile kadar olan ikibuçuk kilometre tarik üzerine ve mekteb-i nam ve mıntıkaya bir tramway yapıldığı halde bundan senevi beşyüz lira kadar varidat alınması keşf ve tahmin.......... evvel halde mektebin açığı ucu ucuna kapatılmış fazla varidatıylada mektebin alet ve edavatca olan noksanı ikmal ve idare-i ........teminen mükemmele istihsal olunmuş ve tramway inşası için nafia nezaretine bahisle piyangonun keşidesine ve mezkur ılıcanın nam kudsiyet iltima hazret-i hilafet-i penahiye izafetle (Hamidiye Kaplıcası) ve mekteb-i sanayii dahi saye-i cenab-ı padişah,bir hal-i mükemmele girmeye başlamasıyla bununda (Hamidiye Sanayii Mektebi) nam isimle yad olunması için irade-i seniyyesinin istihsâli hakkında Aydın vilayeti.02.01.1309/14.Mart.1893

Burası, İzmir-Balçova da Balçova termal tesisleri ve Kaya Otelin hemen bitişiğinde bir yer.
Burayı, buraları çok iyi bilen, hem de 40-50 sene öncesini bilen bir bey ile gurup halinde gezdik. Hamamın olduğu yer daha önceleri üstü açıkmış. Bir dönem koyun ve keçilerin barındığı alan olmuş, bir dönem foseptik olmuş, sonunda da üstü beton ve toprak ile kapatılmış (Fotoğraf 1)

Kaya oteline doğru ilerledik. Karşımıza ılıca deresi çıktı Üzerine 2 adet köprü var




Aşağıda bulunan resimler, Antik köprüye aittir (Fotğraf 3)
















SONUÇ: Burayı kitaplarda tanımlayan ve özelliklerini yazan R. Chandler (1761-1765) dan sonra gelen gezginler kubbeli yapıdan söz etmemişlerdir. Chandler, kubbeli hamamın modern olduğunu belirtmektedir. Bu neden ile kubbeli hamaın o yıllarda yapılmış olması ya da var olan eski bir hamam yapısının yeniden inşa edilmiş olması gerekmektedir. Gezgin notlarından anladığımız kadarı ile kubbeli yapı, 1830 ladan itibaren yoktur. Ya yıkılmıştır ya da kullanılmamaktadır.

**********************************************************
KAYNAKLAR

Richard Chandler. Travels in Asia minor. 1836 Sayfa: 126
William Knight; Oriental outlines. 1833. Sayfa: 239
James Ellsworth De Kay  Sketches of Turkey  1831-1832. Sayfa: 483
Rev. R. Walsh. LL, D; A residance in consatinople. 1836. Vol II, sayfa: 65
William Cochran.; Pen and Pencil. Notes on Asia minor. Notes from the levant. 1888.  sayfa: 44 - 45.

Osman Koçanaoğulları., İzmir

6 Şubat 2019 Çarşamba

İzmir sokakları - 1800 yılları

İzmir sokakları - 17 ve 18 yüzyıl 

© Copyright  Copyright dosyasını okumak  için burayı tıklayınız


İzmir'e deniz yolu ile gelen gezginler, körfezden İzmir görünümüne hayran olurlar. Sahilde bulunan binaların (Frenk bölgesi), Kadifekale'de Türk bölgesi evlerinin bir amfi tiyatroda seyirci sıraları gibi evlerini sıra sıra dizilişleri, minareler, kubbeler, ve şehir etrafının yeşil görünümünü çok beğenirler ve bunları anlatırlar. Ancak,  şehir içinde gezmeye başladıklarında bu hayranlıkları ortadan kalkar. Hele yaz sıcağında gelmişler veya yaz sıcaklarında İzmir içinde kalmışlar ise bu hayranlıkları şehir hakkında olumsuz tanımlamalara yol açar. İzmir pis bir koku içerisindedir. Bu pis koku, meltem ile ortadan kalkmaktadır. Yaz mevsiminde insanlar, dört göz ile meltem esintisini beklerler.

Burada yazılanlar, günümüz kordon olmadan önceki döneme aittir. Günümüzde de var olan  pasaport binası ve yeni  mendirekler yani yeni liman henüz yapılmamış,günümüz  1. Kordon oluşmamıştır. (yeni liman, pasaport ve mendirek inşaatları 1875 e tamamlanır). Deniz tarafında bulunan binalar körfeze çok yakındır ve bu binaların kara tarafında bulunan yol Frenk sokağı (veya caddesidir). Basmane garı yoktur (Kasaba tren hattı yapımına başlama 1863), Aydın demir yolu hattı inşa edilmektedir (yapımına 1856 da başlanmıştır).
Elime geçen ve eski İzmir' i anlatan gezgin kitaplarından, İzmir sokaklarını anlatan en eskisi 1745 tarihlidir. Bu kitapta, sokaklar  hakkında sadece dar oldukları ve Frenk sokağının geceleri dışarıya kapatıldığı yazılıdır. Bu yıllarda bütün konsolosluklar bu cadde üzerindedir. (3). Sokağın geceleri kapatılma nedeni de her halde konsolosluklardır. 

Şehir sokaklarını gezginler farklı bölgelere (Frenk, Rum, Ermeni, Türk  ve Musevi  bölgeleri) göre anlatmışlar. Genel olarak şehir sokakları, en bilinen cadde olan Frenk sokağı ( ya da caddesi) dahil dardır. Bazı yerlerde o kadar dar hale gelir ki, 2 atlı sürücü yan yana geçemez. Yollardan deve kervanları geçerken, develerin üzerlerinde bulunan balyalar tarafından ezilmemek için, sığınacak bir kapı girintisi dahi aranır. Bazen de yola devam edebilmek için, deve kervanının geçmesi beklenir ve deve kervanı arkasından yola devem edilir. Hamallar yük taşıyıp bu sokaklardan geçerken, geldiklerini belirtmek üzere bağırırlar. Sokaklar çok kavislidir, bir birlerini bir çok yerde çaprazlarlar. Sokaklarda, araba pek kullanılamaz. Sadece hastalar için sedye (tahtırevan) kullanılır. Şehir içinde bulunan bu sokaklarda, seyahat için çoğu zaman eşekler kullanılır.

Şehirde, düzgün ve geniş olarak adlandırılabilecek sokaklar Ermeni bölgesinde ve Aydın tren hattına bitişik yerlerdedir. (1845 yılında Ermeni bölgesinde çıkan bir yangın sonrası bu bölgenin yeniden yapılandırılması sonucu ).
Yolların yan kısımları daha yüksektir, yolun orta yerine doğru b u yükseklik giderek azalır ve, yolun  orta bölümünde olan kanallarda sonlanırlar. Bu kanallar hemen hemen tüm şehir sokaklarında vardır. Eğimi yüksek olan ve Kadifekale sırtları ve Basmane'nin ( Türk ve Musevi bölgeleri ) üst kısımları hariç, diğer bölgelerde üzerleri kapalıdır ve kanal gibidirler. Kanalların derinliği, ayak bileğine kadar gelecek derinliktedir. Kanalları kapatan bu kapatma bölümleri (ne tür bir taş ya da tuğla ya da kiremit olduğu kitaplarda belirtilmemiştir). Bu kapaklar , yürürken bir tehlikeyi de beraberinde getirir, o da bu kanalların üzerinde olan kapatıcı unsurların kırılmaları ve ayağın  bu dar kanala girmesidir.  Bu kanalların yapılış amaçları, muhtemelen yağış veya çeşmelerden akan suların drenajının sağlanmasıdır. Yüksek yerleşim yerinde olan bu kanalların,  her ne kadar üstleri kapalı değilse de eğim nedeni ile içinde su dolayısı ile de pis su birikimi olmaması beklenir. Alçak kesimlerde (Frenk, Ermeni ve Rum bölgeleri), bu kanalların içi birikmiş su ve pis birikintiler ile doludur. 
Kanallardan gelen suyu denize iletecek bir sistem yoktur. Bu sular ya şehir içinde olan derelere (boyacı deresi gibi) ya da sokaklar üzerinden denize akmaktadır. Bir gezgin, liman inşaatı sırasında bunun farkına varıldığını ve denize doğru uzanan yer altı kanalları yapıldığından söz eder. Bu sokaklarda bulunan üstü açık ya da kapalı kanallar , hem şehir için pis koku kaynağı olmakta hem de sivrisinek dahil her türlü haşaratın yerleşim yeridir. Bu koku, özellikle yaz aylarında İzmir içinde dayanılmaz bir pis kokunun kaynağı olmakta ve ateşli bulaşıcı hastalıklara yol açmaktadır. Buralardan akan su, evlerin bulaşık artığı olan kullanım suları olmalıdır. Her ne kadar o yılların kanalizasyon sistemi hakkında bir bilgi bulmadıysam da, gezgin notlarından bazı bilgiler elde edilebilmektedir. Sahile bitişik olan binalrın denize uzanan kanalizasyon atıkları için kanal olduğunu bir gezgin notundan öğreniyoruz. 1864 yılında, günümüz Kordon boyu şekillenirken eskiden var olan ve denize açılan kanalizasyon borularının kapatılmış olduğunu, evlerin kanalizasyon sistemlerinin artık denize ulaşamadığını ve sonunda, yazışmaların yapıldığını bir gezgin notlarından öğreniyoruz. Sonuçta, bu şikayet içeren yazışmalar sonrasında, doldurulan sahil bandına yeniden kanalizasyon boruları ( ya da künkleri) döşenir. Bu binaların iç tarafında olan evlerin kanalizasyonlarının da buraya bağlanıp bağlanmadığını bilmiyoruz. Bu binalarda fosseptik var mı dır yoksa yok mudur bilmiyoruz ama her halde kanalizasyonları sahil bandında olan kanalizasyonlara bağlı idi. 
Rum ve Ermeni bölgesinde, kanalizasyonun nasıl olduğuna ait bir bilgiye ulaşamadım, gezginlerin kitaplarında da bu yönde bir bilgi yok. Basmane bölgesinde kanalizasyonun olduğunu biliyorum, o yapıyı gören biriyim.  Yine Namazgah ve civarında da bu yıllarda fosseptik olduğunu biliyoruz.. 
Yolların döşemeleri, düzgün olmayan köşeli taşlar ile kaplanmıştır. Bu kötü döşeme, insanların yolda yürümelerini zorlaştıracak özelliktedir. (Daha sonra ki yıllarda yolların düzeltilmesi muhtemelen yeni liman inşaatı sonrası, bir imar hareketi ile oluşmuştur). Türk tarafında, kaldırım yoktur. ( her ne kadar kitaplarda bir kayıt yok ise de muhtemelen Musevi bölgesinde de kaldırım yoktur).
Bu yıllar içinde, İzmir'de henüz aydınlatma yoktur (ilk hava gazı ile aydınlatma 1862 yılında başlamıştır). Geceleri, güneş battıktan sonra, yola çıkan kişilerin ellerinde bir fener taşımaları zorunludur. Bunun nedeni, geceleri sokaklarda olabilecek eşkıyanın tanınması içindir. Dolunay olması dahi, fener taşınma zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.

Aşağıda bulunan  fotoğraflar, söz ettiğim tarihlerden sonra ki dönemlere aittir ve söz edilen tarihler arasında ki sokakların benzerleridir. Fotoğraf 1, 2 ve 3 muhtemelen şehrin  Rum, Ermeni ve Levanten (Frenk) bölgelerine aittir. 
Fotoğraf 1

Fotoğraf 2




Fotoğraf 3


Osman Koçanaoğulları
Şubat 2019





25 Ocak 2019 Cuma

Casino - İzmir - 1800 ler

Casino - İzmir - 1800 ler


© Copyright  Copyright dosyasını okumak  için burayı tıklayınız



1800 lü yılların gazinoları, günümüz gazinolarından çok farklıdır. Günümüzde sadece yeme-içme, eğlence mekanı olan gazinolar, o yıllarda çok daha farklı idi.
Bu  yıllarda, İzmir'de iki gazino ön plandadır. Bunlar; Frenk gazinosu (casin de Smyrne) ile Rum gazinosudur (Casin du commerce). Cafe d'Eden (Jardin d'eden) bir cafe olarak bilinmekle birlikte, burada kumar oynandığı da bilinmektedir. (https://okocana.blogspot.com/2018/08/cafe-eden-jardin-deden-izmir.html)

Bu gazinoların ortak özellikleri; 

Ortak özellikleri, bina yapılarıdır. İçlerinde , daha önceki tarihte basılmış ta olsa gazetelerin olduğu okuma salonu, büyük bir balo salonu, kart oyunları için oyun odaları, balo ve özel günlerde kullanılan ve balo salonuna bitişik olan orkestra ve bilardo odasıdır. 
Aşağıda olan plan C. Goad planıdır., 1905. Yazıda adı geçecek olan Salvo oteli yani Salvo's Navy hotel, muhtemelen planın çizildiği tarihte artık yoktur, bu neden ile planda görülmemektedir.



1- Frank Casino ( Casin de Smyrne),

Yan tarafta görülen, Frenk gazinosuna giriş biletidir.
Adından da anlaşılacağı üzere Türklerin Frenk olarak tanımladığı batı Avrupa yurttaşlarının gittikleri yerlerdir. Türklerin, Rumların, Ermeniler ve Musevilerin buraya gittiklerine dair bir not görmedim. Buralara ayrıca gezmeye gelen yabancıların da kabul edildiğini biliyoruz.  Bu gazino; İngiliz konsolosluğu ve Salvo's oteline yakındır. Üyeleri İngiliz, Fransız, Hollandalı ve diğer batılı ülke vatandaşlarıdır. Çok sıkı kuralları vardır. Smyrniote (İzmirli olmak ) buraya girebilmeniz için yeterli değildir. En önemli şart sizin Frenk olmanızdır. Buraya gelenlerin hemen tamamı, İzmir ve çevresinde ki Frenk tüccarlardır. Ayrıca diplomatik misyon üyeleri de girebilirlerdi. Bir gezgin, İzmir Valisinin de bir balo gecesine katıldığını yazmaktadır. Buraya gelenler nedeni ile Aristokratik bir yapısı vardır. Düzenli olarak buraya giden Türk yoktur. 
Yıllık aidatı vardır. Gezginler (misafirler),üyelerden birinin referansı ile 3 aylık serbest giriş belgesini bir ücret ödemeden alabilmekte idiler. İster üye, ister misafir olun, içeri girdiğinizde kahve ikram edilir, ama yemek ve atıştırmalıklar  için ücret ödenir.

Bir gezgin bu binayı geniş bir şekilde tanımlamıştır. Mobilyalar ile çok iyi dekore edilmiştir. Bina iki katlıdır. Birinci kat' ta okuma salonu, bilardo salonu, satranç ve kart oyun (en popüler kart oyunu "e'karte" adlı iskambil oyunudur) odaları ve ikili görüşme yapılabilen görüşme odaları bulunmaktadır. Kart oyunlarının bir tür kumar olduğu da söylenebilir.  Kumarda çok para kazananlar olduğu gibi çok kaybedenlerde vardır. Kadınların oynadığı da bilinmektedir.  Binanın ikinci katı balo salonudur. Orkestranın bulunduğu galeri de bu kattadır, muhtemelen de balo salonuna açılmaktadır.

Açılış saatleri , akşam 20.00 olarak belirlenmiş. Tüccarlar, işlerini kapatınca buraya gelir, hem gazete  okur hem de yemeklerini yerler. Senede 4-8 arası balo yapılır. Bu balolar karnaval zamanları olur, eşler ile birlikte gayet şık giysiler ile gelinir, dans edilir ve eğlenilir. Balo geceleri, casino'nun kapanış sabaha karşı 04-05 sularında kapanır.  Bu saatten sonra da oyun salonunda oyun oynandığı (kumar ?) notu var. Balo dönemleri dışında casino bu kadar uzun süreli açık olmayıp daha erken saatlerde kapanır. Senede 4-8 arası balo vardır. Balolar genellikle de karnaval zamanı yapılır.Dördüncü veya son balo balo genellikle maskeli balo şeklindedir, ama bir kıyafet balosu değildir. İnsanlar yine pahalı Fransız modası elbiseleri ile baloya katılırlar. Balolar' a çok zengin Rumların' da davet edilir. 

Çalışanların (garson) çok iyi hizmet ederle ve garsonları yöneten daha üst düzey yöneticiler vardır. 

Levanten tüccarların akşamları gelip gazete okudukları bir okuma salonu vardır. 
Gazeteler oldukça günceldir.
İki adet kart yani iskambil oyunu oynanan oyun odası vardır.  Oynanan kart yani iskambil oyunu, İzmirde çok oynanan . é-karte adlı oyundur. Bir çeşit kumardır. Bu oyunda çok para kaybeden ve çok para kazananların olduğu bilinir. Kadınlar bu oyuna ilgi gösterir ve oynarlar.

Orkestra için bir galerinin de olduğu, tavanında büyük bir avizenin bulunduğu  dans salonu oldukça geniştir. Quadril(4 kişilk dans), Vals , Polska ve zaman zaman da İskoç dansları en sık olan danslardır. 

Casin du Commerce. (Rum gazinosu, Casin de Grec)

Yan tarafta gazinoya giriş bileti görülmektedir. Rumlar tarafından kurulmuş ve daha çok Rumların gittiği bir gazinodur. Salvo's otelinden bedestene giderken deniz tarafında bulunmakta. 1850 li yıllarda gazinonun karşısında bir kilisenin yıkık duvarı bulunmaktadır  yok). Uzun bir pasajdan  ( 1905 planında olan Sponti pasajı olabilir) geçtikten sonra Casino'ya girilir. Rumların karnaval zamanı bura da da balolar yapılmaktadır.  Balo salonu  Frenk gazinosuna göre daha küçük ama orkestra için yapılmış , dans pisti bitişiğinde bir bölüm var. Kart oyun odaları ve okuma odaları var. Eğlence, Frenklerinkine göre çok daha gürültülüdür..Frenk gazinosunda olduğu gibi gazeteler gelmektedir. 

Gazinoların arka taraflarında,  içinden her iki yanında ağaçlar olan yılankavi (kavisli) yolun geçtiği, tepe yapacak şekilde eğimli  bir bahçe bahçe veya zemini ahşap olan gezinti yeri vardır.. İnsanla, buraya gelip çevreyi seyrederler.  Eğimli olan yolun sonunda etrafı akasya ağaçları ile çevrili olan yerde, 9 kuka oyunu oynarlar. 

Elimizde Rum gazinosuna ait bir fotoğraf var. 









1-  Keel and Saddle . JOSEPH W. REVERE.   BOSTON :
1872.

2-  INCIDENTS OF TRAVEL    IN GREECE, TURKEY, RUSSIA, AND P O L A N D.
BY  JOHN G. STEPHENs, ESQ.    1839

3-  CONSTANTINOPLE. BY CHARLES MAC FARLANE, ESQ. IN TWO VOLUMES.

VOL. I.  1828

 4-  LITTEL'S  L I V I N G   A G E.
CONDUCTED BY E. LITTELL
Volume XXVIII
JANUARY, FEBRUARY, MARCH, 1851.  sayfa 169


5- HANDBOOK FOR TBAVELLERS IN TURKEY IN ASIA INCLUDING CONSTANTINOPLE
FOURTH EDITION, REVISEd

LONDON JOHN MURRAY, ALBEMARLE STREET PARIS : GALIGNANI, BOYVEAU ALEXANDRIA & CAIRO : ALEXANDRIAN BOOK COMPANY. MALTA : CRITIEN CONSTANTINOPLE : S. H. WEISS, LORENTZ & KEIL 1878
saayfa 248

6- NEW MONTHLY MAGAZINE              EDITED BY   W. HARRISON AINSWORTH, ESQ. 

VOL. 90.    LONDON : CHAPMAN AND HALL, 193, PICCADILLY ( LATE 186 , STRAND ) . MDCCCL    1850     sayfa 21




Osman Koçanaoğulları
2019 İzmir




17 Ocak 2019 Perşembe

Homeros Mağaraları - Bornova ?, Buca ?

Homeros  Mağaraları - Bornova ?, Buca ?

Telif hakları vardır. Telif hakları (COPYRIGHT) dosyasını okuyunuz 

Bu mağaralarda, Homeros' un İlyada ve Odysea yı yazdığı söylenir. Tarih böyle diyor. Yazının amacı bu konuyu açıklamak değildir.,    
Konu, bu mağaralardır. Yüz yıllardır bu konu yazılır ve de çizilir. Çeşitli yorumlar ve gözlemler yazılır. Bir çok gezgin Homeros mağaraları hakkında kapsamlı gözlemler değil, kısa bilgiler vermişler. Bu yazıda; 1700 sonları ile 1800 başlarında Ülkemizi gezen ve bu konuya merak duyan igezginlerin notlarını aktaracağım. 

Robert Chandler'in gözlemleri        

1785 yılında İzmir'e gelmiştir.           
Kendisine Homeros mağaraları olarak tanımlanan bir yer gösterirler. Yer, muhtemelen Kızılçullu su kemerlerinin ötesinde sol tarafta bir yer. Burası, Buca yolu üzerinde. Gezgin merak eder ve araştırmaya başlar ve mağaraları tanımlar. Burada iki mağara görür. Birincisinde, mağara girişi sürünerek girilebilen bir şekildedir. Bu giriş zemin altına doğru ilerlemektedir. Mağaranın genişliği  120 santimdir. Tavanı hafif yana eğimli,  üzerinde  çatlaklar olan kocaman bir kaya kütlesi ile oluşturulmuştur.  Mağaranın yanları ve tabanı kumdur
İkincisi, yer düzeyinden yaklaşık 90 cm. kadar yüksekte bir giriştir. Tamamen dikenli çalılar ile kaplanmıştır. Bunun arkasında, su kemerlerine su götürecek olan kanalın açıldığı bir su toplama havuzu ( kuyu ) görür. Gezgin burada su olmadığını belirtir.

Charles G Addison gözlemleri              

Büyük paradiso diye adlandırılan yerde, büyük su kemerlerinin olduğu yerde, İngilizler bir şenlik ( piknik ) yapıyorlar.  Burası günümüzde Kızılçullu olarak da bilinir.                        
Yeşlidere üzerinde dev gibi aquaduct var. Bu mevsimde yeşillik görülebilecek tek yer bu derenin her iki tarafı. Su kemeri üzerinde otlar bitmiş. İzmir, Buca ve Bornovadan, eşek, katır veya at üzerinde ya da yayan gelen  çok sayıda genç bayanlar var. Bayanlar giyimleri ile göz kamaştırıyor. Gençler, dans öncesi,kemerler üzerinde yürüyüp cesaretlerini gösteriyor. Homer grottosuna  (mağarası) gidiyorlar.  Burası, çınar ağacının gölgesinde olan, etrafından kayalıklardan gelen suyun aktığı eski romantik bir su değirmeni yakını. Bu gezgine göre Homer mağarası buradadır. 

Francis Peyter Weey gözlemleri

Günlüklerinde Bornova yakınlarında bir yeri tanımlar. Yıl 1807 dir. Yer, tek bir büyük akarsuyu oluşturan iki derenin birleşme yeridir. Bu üç akarsuyun adı verilmemiş. Derelerden bir tanesi kuzey'den diğeri ise kuzey-doğu' dan gelmektedir. Kuzey doğudan gelen dereyi takip ederler ve tepeye çıkarlar. Tepeden baktıklarında  her iki dere ve bu derelerin birleşmesi ile oluşan daha geniş dereyi izlerler. Burada ki mağaralardan en büyüğüne girerler (kaç mağara olduğu yazılmamış). Giriş çok dardır, sürünerek girilebilmektedir. Biraz ilerleyince mağara aşağı bir eğimle devam eder. . B İnerken ip kullanmak durumunda kalırlar. Burası karanlıktır. İçeride, yırtıcı hayvanlar (sırtlan olarak tanımlanmış) tarafından parçalanarak yenmiş hayvanların kemiklerini  görürler. Gezgin, tepenin arka tarafına geldiklerini yazar. Sonra buradan geri dönerler ve dışarı çıkarlar. Tepenin üst kısmı bir lahit şekline getirilmiştir. Her hangi bir yazı göremezler. Rehberler burasının da Homeros'un mezarı olduğunu anlatırlar. Tüm bu anlatılanların gelenek olarak o günlere geldiği söylenir, civar köylüler de bu anlatılanları ve bilgileri onaylarlar. Bornova'ya dönerler ve denin kenarında olan ana camiyi götürülür. Orada , gezgine caminin sütunlarından birisi gösterilir. Üzerine yazıt vardır. Yazıt, Meles ile ilgilidir. Rehberler, bu taşın uzaktan değil yakından getirildiğini söyleyerek Meles çayının gördükleri çay olduğunu iletirler.                





Aşağıda bulunan gravür, bu bölgeyi göstermektedir.



1- Richard Chandler Travels in Asia Minor and Greece...
2- Francis Peter Weey.: Personal memoirs and letters. Basım tarihi:1861
3- Damascus and Palmyra. : A journey to the east. With a sketch of the state and prospects of Syria. Under Ibrahim Pasha. By Charles G Addison Of the Inner temple. In two volumes Vol 1. Philadelphia: E, L. Carey & A. Hart . 


Osman Koçanaoğulları


İzmir
2019 Ocak 17

16 Ocak 2019 Çarşamba

Homeros Portikosu - İzmir

Homeros Portikosu - İzmir

Telif hakları vardır. COPYRIGHT dosyasını okuyunuz.......

Homerium olarak ta tanımlanır. 
Portiko, arkeoloji  terimi olarak Portiko (Kolonad veya Stoa ), önünde sütunların bulunduğu, üstü örtülü uzunlamasına bir salon anlamındadır.
Söz edilen yapı Homere adanmış bir mabettir. 1600 lı yılların sonlarında İzmir' e gelen bir gezgin, burayı Janus tapınağı olarak adlandırmış ancak daha sonra burasının Homere adanmış bir mabet olduğu belirlenmiştir.
Burası ile ilgili olarak 2 gezgin notlar yazmıştır. Her ikisi de hemen hemen ayni tarihlerde burayı gezmişlerdir.

Richard Chandler, kısa bir bilgi vermiştir. (1). Buradan çıkan bir lahitten söz eder. Lahiti, Bir Türk'ten alan Bir İngiliz'in evinde gördüğünü söyler. Le Brun bunun gravürünü çizmiş ve yayınlamıştır



Bu gravürün alındığı kitabın başlangıç sayfası



Sir Richard Worsley  ( 1751 - 1805),  burayı 1785 yılında ziyaret etmiş , hem yerini hem de yapısını tanımlamış, özelliklerini kayıt altına almış ve bir de gravürü çizmiştir. Çizimleri 1824 yılında yayınlanmış ( Museum Worsleyanum). Aşağıda yazılan bölüm onun notlarından alınmıştır (2).
Yer olarak, Yeşildere'nin Tepecik tarafında bir yeri tarif etmiştir. " Manisa yolu " olarak tanımladığı yol  günümüzde de var olan Altındağ'a doğru giden yoldur. Gezgin, dar olan yolun her iki tarafında Türk mezarlığı olduğunu belirtmektedir. Her ne kadar Kemer (kervan) köprüsünden söz etmemiş olsa da gezginin söz ettiği yol köprüden sonra devam eden yoldur.  Sir Richard Worsley, yer olarak Manisa yolunun sol tarafında ve Echeklee (Eşikli ?, Işıklı ?, ) sapağında olarak tanımlamış.  Burası muhtemelen günümüz Bornova Işıklar sapağıdır.  Daha sonra burayı ziyaret eden bir başka gezgin, bu kalıntılardan sonra zeytinlikler olduğunu yazmış.



Burasının Homer Portiko'su olduğu Strabon'un tarif ettiği yapının, gezgin' in bulduğu yapının özellikleri ile ayni olmasından anlaşılmış. Yapı dikdörtgendir. Zeminde bir mabet ve Homeros'un büstünün olduğu düşünülmektedir. Sir Richard Worsley burasının ölçülerini de vermiştir.



İçeride antik mermer bir kaide vardır. Muhtemelen üzerinde Homerin heykelinin olduğunu belirtir. Bu mermer kaide üzerinde kanunlar yazılıdır. İlk satırı okunamamaktadır. Cuma günleri, bir imam tarafından vaaz vermek üzere minber olarak kullanılmaktadır. Gezgin burayı gördüğünde, beşinci mermer sütunun sadece kaidesi kalmış olan yedi tane mermer sütün olduğunu gömüş. Bu sütunlardan bir tanesini de Hisar camisinde gördüğünü de anlatmış




1- Travels in Asia Minor, Or an Account of a Tour Made at the Expense of the ...Yazar: Richard Chandler
2- Museum Worsleyanum Or a collection of Antique Basso-Reliavos, Bustos, Statue and Gems. With wviews of places in the Levant.   IN THE YEARS MDCCLXXXV. VI. AND VII



Osman Koçanaoğulları
2019. İzmir

15 Ocak 2019 Salı

Sığacık - Teian Dirae yazıtları çalınma öyküsü


Sığacık - Teian Dirae yazıtları çalınma öyküsü

Telif hakları vardır. Telif hakları (COPYRIGHT) dosyasını okuyunuz 


Sığacık ya da batılı gezginlerin ifadesi ile Sedijak

İzmir'e bağlı bir deniz kenarı köyüdür. 1980 li yıllarda hemen her hafta sonu nöbetim ya da işim olmadığında gittiğim yer. Çok kişi tanıdım. Konum bu değil. Konum, burası ile ilgili enteresan bir anı. Bir gezgin anlatıyor.
Gezginler , özellikle de 1800 li yıllarda gelen gezginler, özellik ile Batı Anadolu-Akdeniz bölgesi ne gelmişler. Bunun iki nedeni var. Birincisi ticari neden , ikincisi ise antik dönem avcılığı.
Yazıyı yazan gezgin de bunlardan birisi. Bizlere 1800 yıllarına ait çok önemli bilgiler veriyor. Gittiği yer aslında Sığacık değil, Teos antik şehri ama aslında aradığı bir yazıt var.
Sığacığa varır. O yıllarda Sığacık kale içinde olan yaklaşık yüz haneli bir köyün ve sadece 2 Rum yaşamaktadır. Geri kalanı Türk'tür. Geceyi, kalenin kare şeklinde olan kulesinde geçirir. Yanında korumalar ( Yeniçeri - Janissery., gezginin geldiği yıllarda yeni çeri ocağı kaldırılmış olduğundan her halde eski yeniçeri olmalı) vardır. Kale ve kalacağı kule haraptır. Surlarda, üzerlerine gelişi güzel atılmış ateşleme sopaları olan ( topun fitilini ateşleyecek olen meşale) paslı bir kaç top vardır. Etrafta büyük tuvalet atıkları ( insan ya da hayvan atığı mı olduğu belirtilmemiş) ve işlenmiş tütünlerden kalan atıklar vardır.
Sabah, kadınlar hamamının yolunu yutar. Aradığı mermer üzerine Grek alfabesi ile yazılmış bir kitabedir. Bu kitabe Teian Dirae  yazıtları dır. Kağıda alınmış bir kopyası olduğu söylenir ama ne yazıtlar ne de kağıda aktarılan  bölüm ortada yoktur. Kendinden önce Chishull tarafından saptanmış bir yazıttır.  Chishull burada iki yazıt görür. Bir tanesi yine tercüme edildiği şekilde Londrada müzededir.  Chishull Teian Dirae yazıtının kağıda bir kopyasını da alır. Teos' luların saldırılara karşı nasıl savaştıklarını, saldıranlara  bir yerde ah etmelerini de anlatan dini ve dini olmayan içerikleri barındırır. Hristiyanlar açısından önemi, İncilin  eski Ahit bölümünde olan ve  Hristiyanların Kül Çarşambası günlerinde okudukları metinlere benzemektedir. Kül çarşambası, Paskalyadan 6.5 hafta önce kutlanan bir gündür. 

Hamam kadınlar hamamı olduğundan girmek çok zordur. Sonunda, hamam kısa süreliğine de olsa içeri girerler. Giriş bölümünde taş oturma yerleri vardır. Bunlardan bir tanesi, üzerinde Grek alfabesi ile yazılmış olan iki mermer blok üzerine oturmuştur, aradığı bu kitabelerin olduğu mermer yazıtlardır.. Yazıyı okuyamaz, çünkü yazıtlar toprağa baş  aşağı saplanmış bir şekilde  durmaktadır. Korumaları ile birlikte topraktan çıkarmaya çalışır ama çıkaramaz. Ayrılmak durumunda kalırlar. Daha sonra buraya tekrar gelirler.Hamamın bekçiliği yapan Türkten izin alırlar ve içeri girerler. Taşı alamazlar. Sonunda, koruması olan Türk, bekçi ile taşların, sessiz ve gözün görmediği Sığacık limanından İngiltere'ye gönderme sözü alırlar. 
Hamam halen var, bakımsız durumda. Sığacık ta bilinen eski  tek bir hamam var (benim araştırdığım kadarı ile). Kadın ya da erkelere mi ait olduğu yazılı değil. Her halde bu hamam olmalı.

Taşlar İngiltere'ye gönderilmiş midir , bilmiyorum.Günümüzde, yerinde yok ise, ama İngiltere ama başka bir yerde müzeleri süslüyordur her halde. Bir başka olasılık da bir kilisede olmasıdır.



Rev. R Walsh  LL.D   A residance at Constantinopolis.  Twu volumes. Vol II. 1836

Maria Youni.   An inscription from Teos  concerning Abdera.. A Iakovi (ed) Thrace in the Greco- Roman world. Athens 2007. :24-36
https://www.academia.edu/5442639/An_Inscription_from_Teos_concerning_Abdera

Edmund Chishull ı687
https://www.ccc.ox.ac.uk/edmund-chishull-ccc-1687

Osman Koçanaoğulları


İzmir. 2019 Ocak 15


14 Ocak 2019 Pazartesi

Sarı kışla - İZMİR. 19 yüzyıl gezginlerinin notları

Sarı kışla - İZMİR. 19 yüzyıl gezginlerinin notları



© Copyright  Copyright dosyasını okumak  için burayı tıklayınız


Bu yazıda, tarihi bilgiler yazılı değildir. Yazılanlar, burada görev yapmış bir İngiliz bayan ve gezginlerin burası ile ilgili gözlemleridir.

Gezgin Charles Mac Farlane
Charles Mac.Farlane burayı 1828 yılında, inşaat devam ederken görmüş.  Frank sokağından çıkıp, bedesteni geçince (Bazaar), küçük bir alan gelir. Burada 2 katlı , eski ve tahrip olmuş ahşap  bir bina (ev ) vardır. Kapısının üstüne arap alafabesi ilke yazılmış uzun bir tabela vardır. Duvarlarında, bir çk yapıştırılmış yazı vardır ( gezgin bunların kaba- çirkin ifadeler olduğunu yazmış). Burası, yeni kışla yapılıncaya kadar kullanılacak olan geçici kışladır. Kışla kapısında, kendilerini subaylar karşılar ve gayet nazik ve misafir-sever şekilde kendilerini içeri davet eder. Binanın içi, dışından daha kötüdür. Asker koğuşlarını, mutfağı görür. Bu binanın etrafında durgun ve pis sular bulunduğunu anlatır. Bir kaç adım ötede, yeni bir inşaat yapılmaktadır. Burası devasa bir kışla olacak ve daha sonraları Sarı Kışla olarak adlandırılacak binadır. Gezgin, burayı gördüğünde, binanın birinci katı tamamlanmak üzeredir. Ancak binanın çok sağlam bir yapıda olmadığını, düşman topçusunun açacağı bir kaç top atışı sonrası zarar göreceğini de bildirir. Burayı bir kaç kez daha görür. İşçilerin genellik ile Rum olduğunu, az bir ücret aldıklarını ama paralarını da zamanında aldıklarını yazar. Bu geçici kışlaya yakın bir başka geçici kışla daha olduğunu da belirtir.

Burayı anlatan ikinci gezgin Henry A. V :post 'tur.  Burayı daha önce gören Charles Mac.Farlane den sonra görmüştür. Binanın yapısı hakkında bazı bilgiler verir. Binanın taş ile yapıldığını ve yapıldıktan sonra sarımtırak bir sıva ile sıvandığını belirtir (sarı kışla tanımlaması her halde bu sıvanın rengine bağlıdır).  Binanın giriş kapısının kubbeli bölümü,  adı belirtilmemiş bir Yunanlı ressam tarafından freskler ile süslendirilmiştir (tezyin edilmiş) sütün ve giriş kapıları ile süslenmiş bir binadır. Binanın adı halen Sarı kışla değildir.

Bir başka bilgi, bu  binanın Kırım savaşı sırasında İngiliz hastanesi olarak kullanıldığı dönemde burada hemşirelik yapmış bir bayandan gelmektedir (3). Binanın üç katlı olduğunu yazar. Zemin kat ifadesini ve birinci kat ifadesini kullanır. Yazıdan anlaşıldığı kadarı ile hastane olarak kullanılan yer birinci kat tır (zemin üstünde olan kat). Binanın en büyük özelliği çok uzun koridorları ve bu koridorlara açılan odalarıdır. Odaların boşluğa bakan tarafları pencerelidir. Birinci katta " D " ve " E " koridorlarından söz eder.  At nalı şeklinde bir bina olması nedeni ile , her ne kadar birinci katta  " F " koridorundan söz etmese de , zemin kat ta (basement) " A ", " "B " ve " C " koridorları olmalı diye düşündüm. Bu noktadan hareket edersek, ikinci katta da " G ", "H " ve " I "  koridorları olmalı. Bayan, " d " ve " E " koridorlarının dirsek (corner) yaptığı daha sonra ihtiyaç nedeni ile koğuşa döndürülecek olan bir Chapel olduğunu belirtir. Koğuşa döndürülen bu Chapel 19 kişilik bir ilave hasta yatağı sağlamıştır. Chapel olan bu bölümün, Türkler tarafından elbise, üniforma deposu olarak kullanıldığını da anlatır ( Bayan buraya geldiğinde, buranın eski bir kışla olduğunu biliyor olmalı). Hasta koğuşuna çevrilen şapel; tavandan yere kadar camlı bölmeler ile oluşturulmuş bir yapıdır. Uzun koridor " E " nin öbür köşesinde , uzun süredir kullanılmamış olduğunu belirttiği bir mescit olduğunu yazar.
İzmir 15 Mayıs 1919 tarihinde işgal edildiğinde, Sarı kışla  kapısında ki kitabe, Ay-yıldız ve padişah tuğrası mavi renk' e  boyanmış. (belge aşağıda)








1- Constantinople in 1828 . A residance of sixteen months.
Charles Mac Farlane.
1829.

2- A visit to GREECE AND CONSTANTINOPLE, in the year 1827 - 1828   BY HENRY A. V. 1830.

3- Ismeer, Smyrna and It's British hospital in 1855. By a lady
1856


Osman Koçanaoğulları
İzmir