20 Mart 2022 Pazar

İletişim

İletişim


Bana ait olan blogumda  ( okocana.blogspot.com ) bulunan yazılar ile ilgili düşüncelerinizi, katkılarınızı, yazıda gördüğünüz hataları, eksiklikleri aşağıda verilen e-posta adresine yazabilirsiniz.


oskocana@yahoo.com.tr

19 Mart 2022 Cumartesi

Menzil hanı - İZMİR

 Menzil hanı - İZMİR


Bu dosyada geçen bazı tanımlamalardan söz etmek  gerekecek;

1- Menzil nedir ?. Türk dil kurumu menzil için ; Bir yolculukta , belirli bir yol aldıktan sonra dinlenmek için durulan, daha önceden belirlenmiş yer bilgisini vermektedir. 

2- Menzilhane ne demektir ?   Posta  hizmetlerinde kullanılan atların bulunduğu, posta sürücülerinin dinlendikleri, yorgun atları değiştirdikleri yer olarak tanımlanır. Buraları, konak olabilir,odaları ve ahırları bulunur.

3- Menzil han ne demektir ?. Menzilhanenin bir başka ifade şeklidir.

4- Tatar ya da Tatar sürücüsü nedir ?; Postayı yani mektubu at ile bir yerden bişr yere taşıyan kimsedir. Daha çok Tatar etnik kökenli oldukları için bu işlerde kullanılmışlardır. Çok iyi at binicileridir. Batılılar, bunlara " Tartar " demektedirler. Günümüzde, atı olmayan posta  dağıtıcıları olarak anlaşılmalıdırlar.

İzmir'de Menzil han olarak bilinen tek bir han bulunmaktadır. Yeri, Basmane garından Anafartalar caddesi üzerinden Hatuniye camisine giderken sol kolda bulunur. Hacı Veli Mumyakmaz camisi sırasındadır, han ile cami arasında  bir sokak bulunmaktadır (plan 1).

Burada bulunan han ile ilgili olarak elimizde çok fazla bilgi yoktur. Burasının gerçekten bir "menzilhane" veya " menzil han  "olup olmadığı konusunda elimizde resmi bir belge de yoktur. Yapım tarihi de tam olarak belli değildir. Sadece, yazılan bir akademik, ön makalede burasının ticari amaç ile kullanıldığı yazılmıştır (Münir Aktepe). 

Başlangıçta elimizde olan tüm veriler bunlardı. Yani bir han var , adı " menzil han ", başka da bir şey yoktu. Sonra, merakım nedeni ile kent planlarına bakmaya başladım. Öyle ya, Osmanlı bir yerde bir sokağa bir ad verdiğinde, verdiği o isim, bir şeyleri tanımlardı. Evet, 1913 Bon İzmir planında buralarda bir " Menzil sokak " bulunmaktaydı. Belli ki, burada o tarihlerde bir "menzil han" ya da diğer adı ile "menzilhane" olmalıydı. Ancak kent planları başka bir şey işaret etmedi. Zaman geçti, bir gün bir gezgin kitabını okurken, karşıma burası çıktı. Gezgin buraya kadar gelmiş, "menzilhaneyi " anlatmış. Çok net anlatılar. (1838...., 20;;, 252,53)

Şimdi o anlatıyı sizlere aktarayım. Aktarırken, gezginin anlattıklarını, günümüz planı üzerinde işaretleyeyim. İzmir kent sokakları yüzyıllardır değişmediğinden, çizeceğim bu plan sizi kitabın basım yılı olan 1836 yılına kadar götürecektir..(kitabın basımı 1838 yılıdır)

Bir gezgin, Efese gitmek üzere sürücü (bunlar turist rehberleridir) kiralayacaktır. Sürücü kiralamak demek, size yol gösterecek atlı rehber ve sizin gezgin olarak at kiralamanız demek. Atları kiralayacağı yer, Bazaar (Günümüz Kemeraltı) ın ilerisinde olan eski kentte bulunan "menzilhane, yazarın tam ifadesi ile posta ofisidir). Vardığı yer, gezginin ifadesi ile "menzil han " dır. Gezgin  o hanın çevresini de çok iyi anlatır. Güzel bir çeşmeden söz eder, burası çok büyük olasılıkla Dönertaş sebilidir. Sebilin karşısında ulu çınarın da bulunduğu ve tatar sürücülerinin bulundukları " tatar kahvehanesinden söz eder.  (Kroki ). Sürücünün ismi Erzurumlu Hacı Hüseyindir. Atların günlük kiralarından söz eder, Erzurumlu hacı Hüseyin ile yaptığı pazarlığı bile anlatır.anlatır (1838., 20;;252,253). Gezgin, kendi seyahati sonrası olan yılda haydutların bir gezgin gurubunu esir alıp soyduğunu, ve İzmir valisi Hüseyin Bey'in bu hırsızları yakaladığını ve hepsinin Rum olduğunu da ekler.

At kiralama bir pazarlıkla yapılır. At başına ödenecek para, atların beslenmesi için harcanacak para, hepsi bu pazarlığın bir parçasıdır. Ayrıca, gezi dönüşü, gezgin Erzurumlu Hacı Hüseyinden memnun kalırsa, Hacı Hüseyine bir de ikramiye verecektir. İkramiyenin ödenip ödenmediğini de bilmiyoruz. 

Bu arada, hanın kapısına sahte paraların çakılı olduğunu, bu davranışın bir Hristiyan inancından kaynaklandığını ve tüm Levant ta bu durumun uygulanageldiğini de anlatır. Nedenini yazmaz.


1- Münir Aktepe. İzmir Hanları ve Çarşıları Hakkında Ön Bilgi.,  Yıl 1971, Cilt 0, Sayı 25, 105 - 154, 10.06.2011




Osman Koçanaoğulları, 19 Mart 2022
İzmir


KEÇECİLER - İZMİR

 KEÇECİLER - İZMİR

Telif hakları vardır. COPYRIGHT dosyasını okuyunuz.......


Keçeciler olarak adlandırılan yer,  kadim İzmirin bir bölgesi. Sırtınızı Hatuniye camisine verdiğinizde, ,Hatuniye camisi sonrası önünüzde olan , Mezarlıkbaşına kadar olan Anafartalar caddesinin kuzeyi ve güneyinde olan yerleşim yeri "KEÇECİLER " olarak bilinir. Eski Yahudi  yerleşim yerlerinden birisidir. Bu bölge Mezarlık başı olarak bilinen bölgeye kadar devam eder. Bir tanesi yangın ile ortdan kalkmış 2 adet  Yahudi okulunun olduğu bir bölgedir. Havraların yoğun olarak bulunduğu "Havra sokağına " da bitişik bir alandır.

Peki burasına neden " Keçeciler " adı verilmiş acaba ?. Osmanlı dönemi dahil, bizler bir sokağa bir bölgeye ad verirken bir anlam içermiş olmasını hep ön planda tutmuşuz., Basmahane gibi. Buraya da " Keçeciler " adı verilmesinin bir anlamı olmalı. Belli ki zamanında burada keçecilik yapılıyormuş. Bu söylediklerimi bilmek ve yazmak için ulema olmak da gerekmiyor.  Bir mantık yürütme, sizleri d bu sonuca ulaştırır. 

Önce, keçe nedir ona bir bakalım. Keçe bilinen en eski kumaş türüdür. Dokunarak elde edilen bir kumaş değildir. Koyun, keçi , tavşan gibi hayvanların kıllarının su ve sabun ile sıcak ortamda işlenmesi ile elde edilir. Bu işlem ile bu kıl elyaf birbirine yapışır. Dayanıklıdır, kolay deforme olmaz. Kepenek, çorap yapımında da kullanılır. Osmanlı döneminde bu kullanım şekillerine  şapka, başlık olarak kullanılması da eklenmiştir. Fesler, yeni çeri başlıkları, genel kullanım başlıkları keçeden imal edilmiştir.

Muhtemelen, burada bu tür başlık, çorap, kepenek gibi giyim eşyasının yapıldığı iş yerleri vardı. Bunlar burda imal ediliyordu. Kaç yılına kadar bu imalat sürdü bilmiyoruz. Çocukluğumda bu tür imalathane olduğunu hatırlamıyorum ama şapkacılar vardı.

Aşağıda olan fotoğraf bu bölgenin eski halini göstermektedir. Arka planda saat 12 hizasında Hatuniye cami minaresi görülmektedir. Fotoğraf Mezarlık başından Hatunuiye camisine bakıştır.























Osman Koçanaoğulları

İzmir

2022., Mart 18

13 Mart 2022 Pazar

Basmahane mi yoksa Basmane mi ?

 Basmahane mi yoksa Basmane mi ?


Telif hakları vardır. COPYRIGHT dosyasını okuyunuz.......



"Basmahane" sözcüğünün bir anlamı var, Basma işlemi yapılan yer anlamında. Dilimizde yer etmiş bir sözcük.
"H" ünsüzü kolay yutulan bir ses olduğu için "hane" sözcüğünde de yutulmuş ve sonuçta da "Basmahane", olmuş size  "Basmane". Postahane-postane., eczahane-eczane benzer diğer örnekler. Ancak, Basmahane bir özel isim, değiştirilmemiş olması gereklidir diye düşünürüm.
Basmahane doğumluyum. Kendi neslimin de en küçüğüyüm. Benden öncekilerin nüfus cüzdanlarında, ben dahil "Basmahane " yazar. Belli ki birileri, söylenişi de daha kolay olduğu için "Basmane " demeyi uygulamaya sokmuş. Resmi evraklarda da böyle oldu bilmiyorum.
Konum bu değil.
Konum bu semtin adının nereden geldiğidir. 
Önce bu "basma" sözcüğü üzerinde duracağım. 

İzmirde kurulmuş olan en eski sanayi kuruluşu, kadınların başlarına giydikleri ya da taktıkları çemberleri, yazmaları imal eden Basma hane dir. Bu fabrikanın ismi daha sonra orada olan yerleşim alanının ismi olacaktır., yani Basmahane. Bu fabrika İzmirli bir Ermeni tarafından 1740 yılında kurulmuştur. (Fotoğraf 1). Fabrikanın açılması için verilen izin-ferman)) Dönem Sultan Selim dönemidir. (1)


Çember, yazma, tülbent nedir ?. Bunlar kadınlarımızın geleneksel baş örtüleridir. Sadece basit bir kumaş (tülbent bezi gibi) olabileceği gibi, üzerine desen basılmış, hatta  çevresi oya işi tabir edilen el işi ile süslenmiş kumaş parçası da olabilir (Fotoğraf 2).







Graves planında (Plan 1)  ve 1954-1856 Storari planında (Plan 2) bu fabrika yani Basma hane ( basma işlemi yapılan yer) görülmektedir. 1876 yılında Lamec-Saad planında (Plan 3)  bu alanda artık basmahane yoktur. Onun yerini Basmane garı almıştır.  Günümüz Basmane garı,eskinin "Basmahane" si olan yerde bulunmakta idi.








1854 Storari İzmir planı çiziminde  Basmahane olarak yazılan notun karşısında "stamperia di tele " olarak İtalyanca bir cümle var. Türkçe tercümesi "kanvas baskı". Fabrikanın açılışının üzerinden 100 yıl geçmiş ama planda bu yazı var. Burada bir basım işlemi yapılıyor. Kumaş dokumasından söz edilmemiş. Burada sözü edilen fabrikada, sadece baskı işlemi mi yapılıyor veya ayni zamanda kumaş da dokunuyor mu idi tam olarak bilmiyoruz. O yıllarda kumaş üzerine baskı ya ağaç ya da taşa oyulan desenler yolu ile yapılırdı (Fotoğraf 3). 


Yukarıda olan fotoğrafın (Fotoğraf 3 kaynağı): 

https://kastamonu.ktb.gov.tr/tr-171370/tas-baski.html



KAYNAKLAR

1-   Naciye Gülsoy.  XIX.  yüzyıl boyunca İzmirde fabrikalaşma çabaları 

2- Uz. Dr Metin Özer. Kocakapı Mahallesi’ndeki yemeni baskıcıları




16 Şubat 2022 Çarşamba

Bella vista, Gündoğdu, İZMİR

 Bella vista, Gündoğdu, İZMİR

Telif hakları vardır. COPYRIGHT dosyasını okuyunuz.......


Temaşalık ya da İzmirde halk dilinde olan seslendirme ile Tamaşalık.

Temaşa; hoşlanarak bakmak , seyretmek anlamında bir sözcük. Sanat açısından bakıldığında, daha çok  sahne sanatları için kullanılan bir sözcük.  Temaşa etmek ise, seyretmek, bakmak anlamında kullanılan bir tsözcük.

Eski İzmir de , kentin ve körfezin güzellğinin seyredilebileceği yerler;

1- Kadifekale de Temaşalık olarak bilinen yer, 

https://okocana.blogspot.com/2018/04/temasalk-tamasalk-yokusu-ve-temasalk.html

2- Eski yahudi mezarlığı, günümüz varyantın üstünde olan alandır. 1800 lü yıllarda da böyle idi. 

Buralara daha çok İzmirde oturan Türkler, Yahudiler gelirdi.

Bunların dışında bir de Bella Vista olarak tanımlanan, körfezin kıyısında bir yer vardı. Burası günümüze ulaşamadı ama, eski kent planlarından nerede olduğunu biliyoruz. Burası günümüz Alsancak-Gündoğdu bölgesidir.  1922 İzmir yangınında önemli bölümü yok olmuştur. Aşağıda olan planlar 1836 dan günümüze dek olan gelişimi anlatmaktadır. 

Gündoğdu İzmirde bulunan ve gençlerin çok rağbet ettikleri yerlerden birisi. Kurtuluş savaşı öncesi Bella vista adı ile anılan bir yer. Bella vista, Güzel görünüm demek. Güzel görünen burada olan evler, sokaklar mı yoksa buradan görülen körfezin manzarası mı ?. Bu konuda her ikisi de doğru demek gerekecek.

Bu isimleri çok duymuş olmalısınız. Acaba oralarda gezerken, buraları zamanında neymiş diye hiç düşündünüz mü ?. Eğer düşünmediyseniz, sizler ile oraları fotoğraf ve krokiler eşliğinde gezelim.  Böylelikle, buraları aklınızda hep kalır, sizlerde, çocuklarınıza, yakınlarınıza buraları anlatırsınız.













Yolunuz oraya düşerse, karşınıza Zübeyde hanım parkını alınız ve Ali Çetinkaya bulvarının  Talatpaşa bulvarı sonrası bölümünün yaklaşık yarısına geliniz . İşte burası o eski İzmirin Frenk bölgesinin temaşa yeri Bella vista dır.  Bella vista anlam olark güzel manzara demektir. Kadifekaleden ve eski yahudi hastanesi sırtlarından ( günümüz Kızlisesinin kuzye bakan tarafı) İzmir körfezi dahil tüm İzmiri seyrederken yani temaşa ederken, Bella Vistada olan gezinti yerinden de hem denizi hem de  çevrede bulunan dağları, Kadifekaleyi temaşa edebilirsiniz. 










Aşağıda olan plan 193 Bon tarafından çizilen İzmir planıdır. Bu planda da Bella vista caddesi gösterilmektedir.















1922 yangını ile yok olan bir bölge ama, günümüzde olan durumu, yani sokakların ve de caddelerin durumu 1922 öncesine çok benzemektedir.

Burada 1922 öncesi önemli bir binanın kaydı yok. Sadece Bella vista caddesinde olan Bella vista meydanında bir polis karakolu var. 

1913 tarihli plan (Plan 1);1922 öncesi var olan sokak ve caddeleri, Fransız hastanesini göstermektedir. 

Güncel durumu gösteren plan /Plan 2), fotoğrafların çekim yönünü göstermektedir.



Osman Koçanaoğulları

2023 Şubat. İzmir

Yahudi deniz banyosu - İZMİR - Mikve

 

Yahudi deniz banyosu - İZMİR - Mikve

Telif hakları vardır. COPYRIGHT dosyasını okuyunuz.......

Haritalar ile ilgilenirken, bazı detaylar ilmi çekiyor. Bu da onlardan biri.

Günümüze ulaşmayan Sarı kışlanın olduğu sahil şeridinde güney-batı istikametinde bir nokta dikkatımi çekti. Burası 1876 planında  " Yahudi banyosu " olarak işaretlenmiş. Aynı yapılar 1856 planında da var. 1836 planlarında bu yapı görülmüyor. 

Merak ettim, araştırdım. Konu, Yahudi inancında  var olan MİKVE. 

MİKVE; biraz bizim inancımızda var olan boy abdestine benzer. Amaç, vücut ve ruhun temizlenmesidir. Havralarda , "Mikve havuzu" bulunabilir. Kullanılan su devamlı olarak temizlenen bir su olmalıdır.  Bu u ya kaynak suyu ( dere gibi akarsular) ve deniz olabilir. 

İzmir planlarına bakmaya başlayalım. 1836-1837 Graves planında olamayan deniz banyosu 1854 Storari planında görülüyor. Ya 1836 yılında, plan üzerinde işaretlenmesi unutulmuş ya da o tarihlerde " Yahudi banyosu " yoktu. Deniz banyosu 1854 ve 1876 yılı planlarında var. 


1854 yılında görülen dere, 1876 yılı planında dere belli belirsiz olarak görülüyor.

Mikve de kutsal diye bir kavram yok. Su zaten doğaldır ve kirlenmemiştir. Hristiyanlıkta olan Vaftiz de  benzer bir durum.  İsa, Vaftizci Yahya (Yahya Peygamber) tarafından Ürdün Nehri'nde vaftiz edilmiştir. Başlangıçta Ürdün nehrinde yapılan bu işlem sonraları  kiliselerde yapılmaya başlamıştır.

bu planlarda hem deniz hem de akarsu vardır. Mikve yapılabilecek uygun bir yer. Kaldı ki, İzmir'de olan Yahudilerin  kolaylıkla ulaşabilecekleri bir yer. İzmir d o yıllarda bu kadar uygun başka bir yer de yok.

Burası, Yahudilerin kendilerinin bulduğu, din adamları tarafından da uygun görülmüş bir alandır.  Belki de defin töreni sonrası buraya gelip dini ritüellerini uyguladılar.  Burasının , var olan dinsel bir alana yapılmış olan yer olduğunu düşünmem.


Osman Koçanaoğulları




6 Şubat 2022 Pazar

Gül sokak (sokağı) - İZMİR

Gül sokak (sokağı) - İZMİR

Burası, Belediye İzmir kent planında 1382 numaralı sokak olarak gösterilen bir sokak. 1937 Belediye sokak adları kitapçığında da " Gül sokağı " olarak geçiyor. Sokak adlarının, numaralı sisteme geçişi sonrası 1382 sokak olarak numaralandırılmış ama, halkın kullanımında hep " Gül sokağı " olarak kalmış.

Bu sokak, 1922 büyük İzmir yangını öncesi de var olan bir sokak. Ancak konumu daha farklı. 1905 planında (Goad planı) gösterilen Güller ya da Gül sokağının konumu, günümüz Şehit Nevres bulvarı ile neredeyse tamamen uyumludur.










Gül sokak ya da güller sokağı tanımlaması, 1830 larda gezginler tarafından yayınlanmış kitaplarında  da görülmektedir..

Bu sokağın, o dönemin ikinci kordon caddesi çıkışında bir de meydan olduğunu biliyoruz, adı Hanover meydanı, küçük bir meydan.

Bu sokak farklı isimler ile tanımlanıyor. Sokağın kaç yılında açıldığına yönelik bir bilgi elimiz de şu anda yok.

1800 lü yıllarda cazibe merkezi. Önemli küçük otel(pansiyon) olan bir cadde. Burada eğlence merkezleri de var. Hatta bir başka gezgin, düğün sonrası gençlerin buraya gelip eğlenmelerinden söz eder.

Fransızlar bu sokağa "Rue de roses-Güller caddesi ", Türkler Gül sokağı, Rumlar Copriries adını veriyorlar.  Bir diğer adı ise  " Bond caddesi ". Neden bu kadar farklı isimler verildiğini tam olarak bilmiyoruz ama Romaic dilde olan "Copriries" adı bize bir şeyler de anlatıyor.  Aşağıda yazılı olan kitaplarda, Romaic ( İzmir ve Anadolu coğrafyasında kullanılan Yunanca dili) Copriries kelimesinin anlamı " çöp yığını" . Her ne kadar zemini düzgün bir cadde olsa da  burası çöp yığınları olan bir sokak. Gezginler, cadde üzerinde  çöp yığınlarının olduğunu, yolun ortasında içinde pis su birikintilerinin olduğu pis su kanallarından söz etmişler. 

Gül ya da güller sokağı adı acaba neden verilmiş. Başlangıçta çok pis olan bu sokak zaman ile, bir miktar temizlenmiş, belki evlerin bahçelerine güller dikilmiş bu neden ile " gül sokağı, güller caddesi " adını almış. Belki de "Kokaryalı-Güzelyalı" isim değişikliğinde olduğu gibi bir adlandırma yöntemi seçilmiş.


Bond caddesi adı, mavi ceketli olarak bilinen İngiliz ve Amerikalı deniz subaylarının 1800 lü yıllarda olan giyimlerinin tanımlamasıdır. O yıllarda İzmir limanına daha çok İngiliz gemileri geldiğinden ve adının " Bond caddesi " olarak konulması nedeni ile İngilizlerin verdiği bir isim olmalı. Burada  Rosanın pansiyonu , Marconun İsviçre pansiyonu bulunmakta. Eğlence yerleri var. Bu isimde Londra da lüks mağazaları ve eğlence mekanlarının olduğu  meşhur Bond caddesi vardır.  Her halde bu neden ile bu ad verilmiş olmalı.

.




1- Oriental outlines; or, A rambler's recollections of a tour in Turkey, Greece ...in 1838

Yazar: William Knight (commodore of the Roy. Harwich yacht club.)

sayfa 229

2- Rue de rosese, Romaic Copriries (Dunghill) ve Bond caddesi (ingiliz denizciler). Burada Rosanın pansiyonu , Marconun İsviçre pansiyonu bulunmakta

3- The Armenians: A Tale of Constantinople, 3 cilt , 1. cilt

Yazar: Charles MacFarlane. London 1830., Saunders and Otley

sayfa 324


4- Constantinople in 1828. A Residence of 16 Months in the Turkish-capital and ...provinces

sayfa 11



Osman Koçanaoğulları

Şubat 2022