28 Mayıs 2022 Cumartesi

Lazaretto veya Lazaret nedir ?

 Lazaretto veya Lazaret nedir ?


© Copyright  Copyright dosyasını okumak için burayı tıklayınız


Kelimenin tam karşılığı için Merriam-Webster sözlüğü, aşağıda olan açıklamaları yazmış. Bunlar;

1- Hastane gibi olan ve bulaşıcı hastalıklar için kurulan bir oluşum,
2- Karantina uygulaması için kullanılan bir gemi ya da yapı,
3- Geminin güverteleri arasında bulunan ve depolama alanı olarak kullanılan yer.

Genellikle, bulaşıcı hastalıkları taşıyanların gözlemde tutulduğu, tedavilerinin yapıldığı kuruluşlar olarak tanımlanmaktadır. karantina yeri olarak tanımlanmaktadır.

Karantina teşkilatları ( https://okocana.blogspot.com/2019/11/mithatpasa-sanat-okulu-askeri-hastane.html ) kurulmadan önce, salgın hastalıklar ile mücadele de karantina uygulamaları, ya gelen gemilerde ( Salgınlar Mısır kökenli olduğundan ve bağlantının gemiler ile yapılmış olması nedeni ile ve var olan hastanelerde yapılmıştır. 1700 yıllarından itibaren, İzmirde var olan hastanelerde Veba başta olmak üzere, İzmirde var olan tüm hastanelerde bulaşıcı hastalıklar için yataklar vardı. İzmirde ilk Veba hastanesi, Rumlar tarafından yapılan 1700 sonlarında açılan hastanedir. Daha sonra Bir başka veba hastanesi de Levantenler tarafından açılmıştır.

Osman Koçanaoğulları
29 Mayıs 2022
İzmir



10 Mayıs 2022 Salı

İzmirin Hanları

 İzmirin Hanları



İzmir hanları dosyalarında, bir çok yerde yayınlanmış bilgilerin tekrarı yoktur. 
Burada, hakkında çok az şey bilinen veya eksik bilinen ya da bilinmeyen hanlardan söz edilecektir.
Yazılan yazıların kaynakları bilimsel olarak bir arşiv belgesine dayanmamaktadır. Öyle olsa idi, şimdiye kadar defalarca yazılırdı. Yazılanların kaynağı, yerel ama sağlam tanıklıklar, bazen fotoğraflar bazen de çizilmi olan eski İzmir planlarıdır.

İlgili dosyalar

7 Mayıs 2022 Cumartesi

Amazon ya da Apollo büstü. İzmir- Kadifekale

 Amazon ya da Apollo büstü. İzmir- Kadifekale



© Copyright  Copyright dosyasını okumak  için burayı tıklayınız




Dosyanın konusu, Kadifekalede bulunan Amazon ya da Apollo büstünün bulunma ve sonra başına neler geldiğinin anlatısıdır. 
Araştırmacılar tarafından İstanbul arkeoloji müzesinde olduğu söylenen büst için İstanbul arkeoloji müzesine elektronik posta ile yazı yazdım. Gelen cevapta, envanterlerinde, İzmirden gelen böyle bir büstün olmadığı tarafıma iletildi.

Bugün İzmir olarak kullandığımız isim de, Smyrna kelimesinin dönüşmüş biçimidir.   Smyrna tamamen Anadolu kökenli bir kelimedir. Eski İyon lehçesi, isimlerin başına "i" belirleme sözcüğü getirilerek, kentin adını "İzmirni" olarak söylemiştir. Bu gün kullanılan İzmir sözcüğü işte bu kökten gelmektedir.

Efsanelere göre Amazonlar Anadolu' da yaşamışlar ve birçok kent kurmuşlardır. Bu kentlerden biri de İzmir'dir ve ismini bir Amazon Kraliçesinden almaktadır. İzmir çevresinde Elektdi isimli bir kavim yaşamaktadır ve Amazonlar ile yaptığı savaşı kazanır. Mağlup olan Amazonların kraliçesi olan Smyrna, galip olan Elektdi kralı ile evlenir ve kente, onun adı olan  " Smyrna" adı verilir.

Büst, vücudun omuzlar ile birlikte göğüsten yukarı kısmı büst olarak ifade edilmektedir. Batılı kaynaklarda bu tanıma göğüs üst kısımda eklenmektedir. 

Günümüzde "Kadifekale "olarak bilinen , antik çağ adı "Pagos" olan tepede kale surları içinde bir büstün bulunduğu 1718 yılında İzmire gelen Fransız gezgin M. Pitton de Tournefort  tarafından yayınlanır (1). (Çizim 1). Bir başka gravür de  R Walsh tarafından 1836 da yayınlanmıştır (Çizim 2). Her iki gravür de bir birlerine çok benzemektedir. 





1718 tarihinden sonra İzmire gelen gezginlerin hemen tamamı bu büstten söz eder. Bazıları, büstü kapsamlı tanımlar, bazıları kendinden önce gelen gezginlerin notlarından alıntıları kitaplarında yayınlarlar. Hatta bu alıntı, bazen alıntı yapılan kitap ile bire bir aynıdır. 
Büstten söz eden kitapları incelediğinizde, bazı gezginlerin büstü gerçekten görüp görmedikleri hakkında da kuşkuya da kapılırsınız. Bu kuşkular büstün bulunduğu yer konusunda da vardır.
1856 yılına kadar olan dönemi, genel olarak özetlemek gerekirse, 
1- Büst, kalenin batı (kuzey-batı) kapısı girişinde sağ taraftadır. İlk gören kişi büstün duvar içinde bir oyukta (niş)  olduğunu yazarken, diğerleri, kurumuş bir çeşme yanında ve ya bir lahit üzerinde olduğunu anlatır.
2- Büst, sadece bir büst olarak mı yapıldı yoksa bir hjeykelden mi parça olarak alındığına ait, 1856 yılına kadar bir bilgi yoktur. Bu tarihte Martha Nicole, bazı bilgilerti aktarmaktadır. 
3- Büstün özellikleri içinde, saçların bukleli (dalgalı) oluşu, devasa boyutlarda olduğu (3 feet= Yaklaşık 1 metre boyunda), burun sağ uç kısmının tahrip olduğudur. Bu zedelenmenin, büstün mişan tahtası olarak kullanıldığına bağlayanlar da vardır. 
4- Büstün Amazona mı yoksa Apolloya mı ait olduğu tartışmalıdır. Apollana ait olduğunu iddia edenlerin dayanak noktalaraı, Amazon büst, para, heykellerinde omuzları üzerinde, iki tarafı keskin bıçak taşımaları olarak betimlenmiş olmalarıdır. Gravürlerd ve anlatılarda bu tür bir tasvir yoktur.
Yıl 1856. Büst ile ilgili gen,ş notların yazıldığı bir tarih. 1853-1856 yılları arasında Kırım savaşı vardır. İzmirde bulunan sarı kışla yaralı ingiliz askerleri için, asker hastanesi olarak  1855 ve 1856 yılının ilk aylarında yaralı ingiliz askerleri için, asker hastanesi olarak kullanılmaktadır. 1955 yılında bu hastaneye Martha Nicole olan gönüllü bir hemşire gelir. Yazdığı kitapta kendisini " A lady " olarak tanımlar. İzmirde bir konsolos ile tanışır, bu kişinin ad ve soyasının baş harflerini veriri, konsolos Prusya devletinin İzmir konsolosu  Spiegelthal dir. Mrtha Nicole den bir sene sonra bir başk gezgin olan   Nassau W. Senior da bu konsolos ile tanışır. Bu konsolos kimdir.  Antik eser toplayıcısıdır, Ege bölgesi ve Anadolu da tarihi kiliselerde kazılar yapan, bulduğu antikaları da Londrada satan birisidir. Açıkçası bir tarihi eser kaçakçısıdır. Martha Nicole ve Nassau W Senior' a büst hakkında farklı hikayeler anlatır. Prusya konsolosunun Martha Nicole' e anlattıkları, sonuçta doğruya en yakın olan anlatıdır.
Şİmdi bu iki kitapta olan yazaılanlara bakalım. 
Önce 1856 tarihinde Martha nicole ile başlayalım. Konsolos bir kaç sene önce kadifekaled yamaçlarında Bir devasa Jupiter heykelinin bulunduğunu söyler. Dikkat ederseniz, yazı Jupiter heykeli ile bşlamaktadır. Ya konsolos yanlış söylemiştir ya da Martha Nİcole yanlış hatırlamıştır. Martha Nicole, heykelin bu konsolos tarafından bulunmuş olabileceğini de söyler. Konsolos durumu kendi hükümetine iletir. Ancak bulunan heykelin dedikodusu İstanbula kadar ulaşmıştır. O dönemlerde, padişah, Osmanlı sınırları içerisinde bulunan her türlü heykel başının İstanbula gönderilmesi için bir ferman yayınlar. Heykel çok büyüktür. Bunun üzerinde heykelin başo kesilir, bir sandığa konur. Geri kalan parçalar ortda bırakılır. Heykel başının saklanacağı en güvenilir yer Sarı kışladır. Heykelden heri kaanların Berline gönderidiği Martha nicole düşüncesi olarak aktarır. Konsolos, heykelin başının kendisine verilmesi konusunda da paşadan söz alır. Bu arada, görevli paşanın yerine, bir başka paşa gelir, heykel başının konulduğu sandığı bir adaya koydurtur ve odanın kapısını da çiviler ile kapatılır. Aradan bir zaman geçer, bir gün Martha Nicole, hastanede odasından dışarı baktığında, konolosun tarif ettiği heykel başını görürü. Burun sağ tarfınad olan, ağız köşsine kadar inen zedelenmenin olduğu heykel başı.  Gördüğü, daha önceki yıllarda tarif edilen heykel başıdır.Martha Nİcole, bu başında Berline gitmiş olabileceğini düşüncesini kitabında belirtir.
Bu anlatıda, heykelin Jupiter olduğu  ve kalenin eteklerinde bulunduğu yazıldır. Heykelin tüm vücüt olup olmadığı belli değildir ama Jupiter heykeli olmadığı da aşikardır.  Büstün, zaman içinde kale duvarları dışına taşınmış olabileceği düşünülebilir.
Bir yıl sonra bir başka gezgin  Nassau W. Senior   ayni konsolos ile tanışır. Bu büst ile gezgine farklı bir hikaye anlatır. Kapılardan birinin girişinde devasa bir büst vardır. İstanbul, bulunan her türlü eski sanat ederinin, özellikle de baş heykellerinin İstanbula gönderilmesi emrini yayınlar. Büst, duvarda bulunduğu terden koparılır. Ferman sadece baş heykelleri ile ilgili olduğundan, baş, gövdeden ayrılır ve İstanbula gönderilmek üzere, kaleden aşağı yuvarlanır. Boyun ve omuzlar yerinde bırakılır. Bu parçaları konsolos Berline gönderiri. Aaşağı yuvarlanan büstten İstanbulun haberi olmaz ve orada, zaman içinde yok olur gider ( kireçe döndürülmüş olma olasılığından da söz eder). Nassau W Senior büst hakkında daha fazla bilgi vermez ama, anlattıkları, büstün çok büyük bir ihtimal ile Amazon ya da Apollaya ait olduğunu göstermektedir.
Görüldüğü gibi, bir konsolso, iki kitap yazarı ve büst ile ilgili iki ayrı hikaye.
Aradan yıllar geçer. 1878 yılında, gezginler için hazırlanmış bir el kitabında, İzmirde gezilecek yerlerin içerisinde Sarı kışla ve bu kışlanın talim alanı arkasında olan Amazon büstünün olduğu yazılır.
 Tüm bu anlatılardan ortaya çıkan durum;
1- Kadifekalenin batı ( daha doğrusu kuzey-batı) kapısından girişte sağ tarafta, sur duvarı içinde olan bir büst var. 
2- Büstün devasa boyutlu olduğu söylenmiş (yaklaşık 1 metre boyunda). Büstün sadece baş kısmı var. 
3- Büstün Amazona mı yoksa Apolloya mı ait olduğu tam olarak ortaya konulamamış.
4- Büstün özellikleri; burun sağ alt kısmında ve ayni tarafta ağız köşesinde zedelenme var. Saçları dalgalı. 
5- Büstün İstanbula gönderilmek üzere yerinden çıkarıldığı doğru olmalı. 
6- Büstün baş dışında geri kalan   kısmı Berlinde olmalı.
7- 1850 lerde İzmirde görevli Prusya konsolosu, büstün peşinde olan, eski eser kaçakçısı biri.
8- Büst, İstanbula gönderilmek üzere, Sarı kışlada korumaya alınmış. Ancak, korumanın çok etkin olmadığı ortada. 
9- 1878 yılında büst hala sarı kışlada.


Kaynaklar.

1- Relation d'un voyage du levant. M. PITTON DE TOURNEFORT. 1717
2- A journal kept in Turkey and greece.  Nassau W. Senior . 1859. Sayfa 194.
3-  Ismeer or Smyrna and it's British hospital in 1955. By a lady. Sayfa 
4- Travels in Asia Minor.  Richard Chandler .Travels in Asia Minor: Or An Account of a Tour Made at the Expense of the Society of Dilettanti 1817
5- A residance in Constaniople.    Rev. R. Walsh Vol 2, 1836
6- A Voyage performed by the late earl of Sandwich. Round The meditteranean in the years 1738 and 1739. Second edition. 1807
7-Handbook for travellers in Constaniople and Turkey in asia. John Murray. 1878






Osman Koçanaoğulları
2022
Mayıs 7

23 Nisan 2022 Cumartesi

Kadifekale, İzmir ve Genovalılar (Cenevizliler)

 Kadifekale, İzmir ve Genovalılar (Cenevizliler)


Eski İzmirliler, eski dönemlerden kalma yapıların hepsine " Cenevizden kalma " derlerdi. 

Basmanede oturduğumuz evin sokağında ortya çıkan bir kanalizasyon sorunu nedeni kazı yapıldı. Yüzeyden yaklaşık 1. 5 metre ( çocukluk çağımdan kalma bir gözlemdir) kadar derinde  içinden suların ve tuvalet pisliklerinin  aktığı, çok düzgün yapılmış  oldukça da derin kanal vardı. Bu kanal, evimizin sokak tarafına da bağlanıyordu.  Aklımda kaldığı kadarı ile de tamir edilmesi gereken bir kırık-tıkanıklık yoktu. Tıkanıklık sokağın üst tarafında olan mazgalda idi. Yani buralarda kanal sistemi vardı.

Hem tamirat için gelenlere hem de akşam babama "bu kanallar kimler tarafından yapılmış " diye sorduğumda cevap " Cenevizliler " oldu. Babam Kadifekalenin de onlar tarafından yapıldığını söylerdi. 

Peki neden " Ceneviz " sözü var da mesela Bizans, sözü yok ?. 

Şimdi bu olayın aslı nedir ?. Bu konuda yani kanalizasyon konusunda yazılmış bir makale bulamadım. Belli ki, ilgilenmeye değer görülmemiş. Söz ettiğim kanallar, muhtemelen Basmane Anafartalar caddesi taraflarında da vardır. Buralarda 10. yüzyıldan itibaren çok farklı etnik kökenli topluluklar yerleşmiş belki de göçmüş.  Acaba, Cenevizliler kentte, kendilerinden öncekilerden daha fazla nı etken olmuşlar ?, bilmiyoruz. Cenevizliler geldiklerinde İzmirde antik çağdan kalma çok kalıntı var. Bizanstan kalma (Doğu Roma) Ok kalesini tamir edip kullanmışlar. Peki Kadifekale işe ilgili faaliyetleri oldu mu ?, bilmiyoruz. Kullanmadılar ise, bu " Cenevizden kalma " sözünün kaynağı ne ?. Neden başka bir tanımlama yapmamışlar. Eğer halkın diline dolanan bu " Cenevizden kalma " sözüne itimat edecek olursak, öyle ya da böyle, kullanmış olmaları gerekir. Belgenin ortaya çıkışını beklemekten başka çaremiz yok.

Söz ettiğim ve gördüğüm bu kanalın olduğu yerde, yer altı galeri yapıları vardır. Halk bunları Kadifekaleye çıkan tüneller olarak  adlandırır. Bir tanesinin olduğunu, yaşanan bir olay neden, ile bilirim. O binalar artık yok. Söz ettiğim tamirattan aklımda kalan pis su kanalının yani kanalizasyon kanalının varlığıdır. O bölgede, içinde temiz su olan bir kuyuda vardır. Benim hatırladığım burada su kanalının olduğudur.  Bu pis su kanalının çok eski dönemlerden kalmadığını, muhtemelen Osmanlı döneminde yapılmış olduğunu düşünüyorum. Söz ettiğim bölgenin iskanı Abdülfettah cami inşaatı dönemleri olmalıdır (XVII yüz yıl). Belki de söz konusu kanalizasyon sistemi o yıllarda yapıldı.

Rahmetli babam, Altınpark kazı alanı olan yerin, daha önceleri Cenevizden kalma yerler olduğunu , işittiğini söylemişti. İstermisiniz şimdi orada da Hristiyan mezarlığı çıksın. Belli mi olur.

Fotoğraf, Kadifekalenin, Ceneviz kalesi olduğunu göstermektedir.


31 Mart 2022 Perşembe

İzmirin bağları 18 ve 19 yüz yıl

 İzmirin bağları 18 ve 19 yüz yıl


 © Copyright  Copyright dosyasını okumak için burayı tıklayınız


1876 yılı Lamec-Saad İzmir planına baktığımızda,İzmirin özellikle kemer köprüsü sonrası alanların bağlık-ağaçlık ve tarım yapılan alanlar olduğunu görürüz. Buraları , tamamını karşılamamış olsa bile o zamanın İzmirinde yaşayanlarının sebze ve meyve ihtiyacını karşılamıştır. Sebze olarak nelerin tarımının yapıldığına ait vir beri yoktur ama, meyvelik alanların (planlarda ağaçlık alan olarak görülmektedir) içinde portakal , incir  ve de zeytin ağaçlarının olduğunu gezginlerin kitaplarından biliyoruz. Bu planda bağlar gösterilmiştir. Bazı bağlar içerisinde, kuyu, bazılarında sulama için kullanılması muhtemel havuzlar da belirtilmiş. Yine bazı bağlarda yapılar işaretlenmiş. Bu yapıların bağ evi olup olmadığı yazılı değildir. 


Burada bulunana bağlarda ne tür üzüm yetiştirildiğini bilmiyoruz. Tepecikte Müllere ait bir şarap fabrikası olduğuna göre, muhtemelen şaraplık üzüm de yetiştiriliyordu. Ayrıca, İngiliz belgelerinde, Müller tarafından Almanyadan İzmire asma çubuğu getirildiğini de biliyoruz. Belki de Müller  tüm bu bölgeyi, Almanyadan getirdiği çubuklardan oluşmuş bağlar yapmak istiyordu. Getirdiği çubukların Filoxera hasatlığını getirdiğini, sonuçta da bu bölgede bağlaraı harap olduğunu da biliyoruz.

O yıllarda ve Cumhuriyet öncesi yıllarda İzmir'den bilinen önemli şarap ihracatı olmadığını da biliyoruz. Bu durumda, eğer buraları şarap üretimi için gerekli olan üzümün yetiştirildiği bağlar ise, üretilen şaraplarda her halde İzmir içinde tüketilmiştir.

Tepecikte ( günümüzde Tepecik höyüğü olarak biliniyor ve halen var) bir şaraphanenin 1900 lü yıllarda var olduğunu biliyoruz. Bilmediğimiz, burada bir bağın olup olmadığıdır. Kişisel olarak, Filoxera bağ hastalığı salgını sonrası buralarda olan bağların harap olması nedeni ile, şarap için sıkılan üzüm suyunun buraya başka yerden getirildiğini düşünüyorum. 

Bilmediğimiz, o şarapların "markası" ve nerede yapıldıklarının tam olarak biliniyor olmamasıdır.  Belki de başka bağlardan toplanan şaraplık üzümler veya üzüm suları aşağıda fotoğrafta görülen develer ile şaraphaneye getiriliyordu. Bu binanın 1950 ortalarına kadar ayakta olduğunu biliyoruz. 



Fotoğraf: Tepecik höyüğünün olduğu yerde bulunan Müller e ait şirketin  binaları. Posta kartı 1900 yılında postaya verilmiş.


İlgili dosya

24 Mart 2022 Perşembe

Bornova Körfezinde gemi bakım yeri ve Darağaç

Bornova Körfezinde gemi bakım  yeri ve Darağaç

Telif hakları vardır. Telif hakları (COPYRIGHT) dosyasını okuyunuz 


Carenaggio nedir ?. Bu sözcük İtalyancadır. Kelime karşılığı " kuru havuz " , " kuru dok" olarak da tercüme edilebilir. Burası yelkenli gemilerin bakımlarının özellikle de gövdelerinin bakım  ve onarımlarının yapıldığı yerlerdir. (Fotoğraf 1) 



1854-1856 Luigi Storari tarafından çizilen İzmir planında bu yapı görülmektedir  (Plan 1). Yine bu yapıyı 1876 Lamec Saad tarafından çizilen İzmir planında (Plan 2) göremiyoruz. 

Bu yapı, 1834 Copeland  tarafından çizilen İzmir planında yoktur.  Belli ki bu yapı 1834 sonrası, 1854 öncesi yapılmıştır. 1854-1856 Luigi storari planına baktığımızda, bu yapının günümüz Yeşilderenin denize kavuştuğu ya da "Yeşildere deltası" dediğimiz  alanda olduğu görülmektedir.



Yıllar içerisinde hem körfezin hem de bu bölgenin coğrafi ve topografik  özellikleri Yeşil dere, Halkapınar deresi, Bornova deresinin getirdiği alüvyonlar ve kentin atıkları ile değişikliğe uğramış ve deniz-kıyı çizgisi değişmiştir. Buna rağmen 1856 Storari planında görülen bu yapıyı, 1876 yılı Lamec-Saad planında artık göremiyoruz. Bunun bir nedeni de belki deniz-kıyı çizgisinin  kara lehine gelişmiş olması da olabilir.  Var olan yapı, artık kara içinde kalmıştır. Buna rağmen Lamec-Saad planı üzerinde bu yapının  üzerinde muhtemel yerleşim yerini  işaretlemek mümkündür (Plan 2)



Bu bölge bildiğimiz gibi Darağaç olarak tanımlanmaktadır. 1834 R Copeland İzmir planında  Darağaç tanımı görülmektedir. 
Peki dar ağaç nedir ?. Aklınıza hemen idam sehpası gelmemeli. Bu amaç ile kullanılmış olmakla birlikte gemilerin denize indirilmesinde veya gemilerin bakıma alınacağı havuz ya da doklara indirilmesinde kullanılan bir vinçtir. Başlangıçta basit olan bu düzenekler, zaman içerisinde gelişmiştir. Darağaç tanımının, planda görülen gemi tamir ve bakım yeri nedeni ile ve burada kullanılan bu bir çeşit vinç olan " Darağacı" kökenli olması çok olasıdır. 
Peki dar ağaç nedir ? Aşağıda olan fotoğraflarda, ""darağacının " nasıl bir şey olduğunu görebilirsiniz. 











Fotoğrafların kaynağı: Tuncay Zorlu makalesidir.

Kaynaklar

1- Tuncay Zorlu. Osmanlı İstanbulunda deniz teknolojisi (18-19 yüzyıllar)

2- Yrd. Doç. Dr. Şenay ÖZDEMİR GÜMÜŞ., Osmanlı’da Gemilerin Denize İndirilmesi. Sosyal Bilimler 8/1 (2010) s.15-36

Osman Koçanaoğulları

Mart 2022


23 Mart 2022 Çarşamba

İzmir kara gümrükleri

 

İzmir kara gümrükleri




İzmir  Osmanlı döneminde  İzmir - Aydın tren hattının açıldığı 1856 yılına kadar olan sürede de hem kara yolu hem de deniz yolu ile çevre yerleşim yerlerine bağlanmış  bir şehirdir. Bu bağlantı antik dönemde de vardı.

Şimdi haritalar üzerinden gidelim. Aşağıda, kara yollarını kapsamlı bir şekilde gösteren 1834 tarihli Copeland haritasında bu yolları izleyebiliyoruz. İç Egeden, kuzey Egeden (Bornova, Karşıyaka, Karşıyaka'dan sonrası) Buca'dan İzmir'e girebilmek için tek geçiş noktası Kervan köprüsüdür (Karavan köprüsü, günümüz Kemer köprüsü). Bu köprü ayni zamanda bir gümrük kapısıdır. İnsanların gelip geçtikleri bu köprü, İzmir'e gelen mallar ile İzmir'den iç bölgelere giden ticari malların geçmek zorunda olduğu bir yerdir. Yüzyıllarca böyle görev üstlenmiş  bir köprü. Bu köprüden geçerken, yayaların bir ücret ödedikleri konusunda bir kayıt, şu ana kadar görülmedi. Ancak, ticari malların hatta valizlerin bile kontrol edildiğini gezginlerin anlatılarından biliyoruz. 
İzmir'e gelen ticari malları taşıyan deve kervanları, bu köprüye geldiklerinde durduruluyor. Gümrük vergisi, taşınan malların değerine göre ödeniyordu. Ne kadar değerli mal, o kadar gümrük ücreti alınıyordu.  Bir gezgin İzmir'e çevreden gelen sebzelerden dahi ücret alındığını yazmış. Burası bir "Kara gümrük " kapısıdır. 
19 yüzyılda, İzmir'e gelen kervanlar ile ilgili ferman yayınlanmış. Ferman'a göre, geçiş ücreti ödendiğinde, develerin 
Yeşildere kenarında(  Batılıların Meles diye yanlış olarak tanımladıkları bir deredir)  dinlenmelerinden-sulanmalarından ücret alınmaması ve develerin yemlerinin verilmesi emredilmiş. Gezginlerden bir tanesi, İzmir'den çıkışta, tüm çıkan kişilerin eşyalarının arandığını yazmış. Bu durum, ayni zamanda burasının bir gümrük kapısı görevini de gördüğünü anlatmaktadır.
Bu ücret ödenmesinin Osmanlının ilk dönemlerinden beri, farklı adlar altında alındığı biliniyor. İç gümrükler 1843 yılından itibaren kaldırılmaya başlanıyor. Tam olarak kaç yılında kaldırıldığını bilmiyoruz. 

Şimdi gelelim Kemer köprüsüne. İç gümrükler kaldırılıyor ama, yine de buradan İzmir'e giriş yapan ve  İzmir'den'  ihraç edilen, özellikle de İran kaynaklı halı, gibi ticari mallar. Muhtemelen gümrük işlemi bir müddet daha devam etmiştir. Ne zaman sonlandırıldığı hakkında bir kayıt bulamadım. 

Bornovaya giden paralı yol da bir başka gümrük kapısıdır. 1876 tarihli Lamec- Saad planında bu durum Octroi olarak tanımlanmıştır.


Bornova paralı yolu açıldıktan sonra, Kervan yani günümüzde bilinen adı ile Kemer köprüsünün eski aşırı hareketliliğini kaybettiği biliniyor.




İkinci kara yolu bağlantısı, Kemer köprüsü gibi antik çağdan beri var olan bir yol. Aşağıda bulunan harita da bu yol gösterilmiştir. Bu yol antik çağlarda İzmir'in Efes kapısı olarak bilinir.





Günümüzde mezarlıklar yok, ama yol var. Hatta bu yolun Eşrefpaşa pazar yerinde, antik dönemden kalma taş döşemeli yol parçası da var. Burada böyle bir kontrol noktası var mı, bilmiyoruz. 1843 öncesi, bu yönden gelen, yerli ya da yabancı kökenli ticari malların Kemer köprüsünden geçmiş olmaları gerekir ya da burada var olan bir kontrol noktasında vergiyi ödedikten sonra şehir içine giriş yapmış olmaları gerekir.

İzmir ticareti artınca Kemer (Karavan) köprüsüi kuzey Ege ve İç Egeden gelen malları taşıyan kervanlar için yeterli olmamaya başlar. Çözüm, Bornova ve Kuzey Ege için bir yol düşünülür. Sonuçta da bu yol yapılır. Bu yol 1861 tarihinde açılır. Yolu kullanmak için var olan köprünün başında bir ücret alınır. Yol paralı yol ya da paralı köprü olarak adlandırılır. Gümrük vergisi değildir. Yolu kullanma bedelidir. Bu yol, kuzey egeden hatta iç egeden kervanlar için kullanılmaktadır..
Paralı olma özelliği kaç yılına kadar sürmüştür bilmiyorum.


Osmanlıda, harici ve dahili gümrükler olmak üzere 2 tip gümrük vardır. Harici olanlar, yabancı bir ülke ile olan sınırlarda  bulunurken, harici gümrükler büyük ticaret merkezi olan şehirlerde bulunmaktadır. İzmir, liman kenti olduğu için hem deniz yolu ile Harici hem de kara yolu ile de dahili gümrüğe sahip bir kenttir. 

Osman Koçanaoğulları