Popüler ve akademik tarih üzerine notlar
Popüler tarih nedir ?., neden böyle yol izleyerek bir şeyler yazıyorum ve amacım ne ?.
Tarih yazılarının akademik yönü de var. Tarih bilimciler, bunları yazıyor. Blgeleri ortaya koyuyor. Kusura bakmasınlar ama, benim de içinde olduğum sıradan ve tarih bilimi okumamış insnlar bu yazılanları okumuyor çünkü bu konuda eğitimleri yok ve o kadar çok tarih bilgisi içinde kaybolmak da istemiyorlar. Bende böyle düşündüğüm için popüler tarih konularında, elde var olan bilgileri içeren, palavra olmayan ama sözel tarihi de içine katan bir yazın şekli izliyorum. Bunu yeni de yapmıyorum.
İnsanların bellekleri farklıdır. Kiminde fotografik bellek ( geometrik bellek de diyebiliriz), kiminde aritmetik bellek (mesela bir çok telefon numarasını aklında tutabilenler vardır, ben tutamam, enfazla sık görüştüğüm kişilerin telefon numaralarını hatırlayabilirim), kiminde isim belleği ön plandadır (mesela bu konuda çok gelişmiş değilimdir). Bazılarında da Olay belleği önplandadır. Bunların hepsine sahip kişi, muhteşemdir. Ben öyle değilim. Fotografik, olay belleğim çok güçlüdür. Gördüğüm bir şeyi ve yaşadığım ya da tanıklık ettiğim bir şeyi asla unutmam. Mesleğimde de böyle idim. Özelliği olan bir hastayı 40 sene sonra dahi hatırlarım. Meslektaşlarım bilir.
Tarihe meraklı olduğum yıllar ilk okulda başladı. Çok okurdum ama, aklımda çok fazla bir şey kalmazdı. Aklımda kalan hep olaylar ve bu olayların içinde olan kişiler kalırdı. O kişilerin isimlerini de bir süre sonra unuturdum ama olayları, olayların geçtiği yerleri asla unutmazdım. Hayal edersim. Görmesem bile, o olayı , olayın geçtiği yerleri hayal ederdim. Böyle bir dünyam vardı.
Yıllar geçti, emekli olunca bir şeyler yapmaya devam edeyim dedim. Vaktimde çoktu, hem meslek hem de İzmir Tarih konularında araştırmalarıma devam ettim. Normalde 4-5 saat uyuyan biriyim. Yani vaktim çok, dolayısı ile de ben gerçekten fazla yaşıyorum.
Tarih konularını okuyunca, yavan gelen bir yazım olduğunu da fark ettim. Benim gibi sıradan insanlara hitap etmiyen yazılardı, ilgimi de çekmemişti. Bir gün bir nedenle elime bir gezgin kitabı geçti, internet üzerinden. İlginç olaylar anlatılıyordu. Bu olayları, belgeli yani akademik tarih açısından da araştırdım, evet olay doğru idi ama farklı açılardan geniş bir şekilde olayın nerede , nasıl ve neden ve de kimler tarafından oluşturulduğu anlatılmıştı. İşte bu popüler tarihti. Çalışma alanımı çok genişlettim. 100 üstünde gezgin anı kitabı okudum. Bunlar da o dönemin bilim insanları tarafından yazılmış olan kitaplardı ve belgeli tarihe de uyumlu idi. Hatta, hala belgesini ortaya koyamadıağımız olayları anlatıyordu.
Şimdi turist rehberleri, yerel ya da yabancı turistleri gezdiriyorlar. Geziye katılan kaç kişi, oralarda anlatılanları heyecan ve merak ile dinliyor. Söyleyeyim, çok azı. Eğer kuru tarih anlatılıyorsa , gezen kişilere hiç bir şey vermiyor. Bunun örneklerini, gezdiğim yabancı ülkelerde de gördüm ama orada popüler tarih anlatılıyordu. Bizde de bu işi, beğenin ya da beğenmeyin yazar Ahmet Ümit bey yapmakta.
Kemeraltında gezi yapıldığında "Meserret oteli " anlatacaksanız verilecek bilgiler uçar gider. Hep böyle olur. Ama siz oranın, otel öncesi bir Osmanlı baruthanesi (Barut han) olduğunu ve burasının İzmirin önemli bir esir pazarı olduğunu anlatırsanız, anlattıklarınız insanların belleğinde yer eder. Bir Cezayir hanı muhabbeti, var ama birden fazla Cezayir hanı var. Bugüne dek bildiğimiz, bu hanın ceza evi olarak kullanıldığıdır ama acaba hangisi ceza evi idi. Bu durum Basmane gibi kadim semtler içinde söz konusu.
İşte ben bunları yazıyorum. Yazmaya devam da edeceğim. 17,18 ve 19 yüzyıl İzmirinin sosyal, ekonomik yaşamını olay ve kişilere dönük olarak yazmaya devam edeceğim.
Kent planlarını yazacağım, o planlarda neler gördüğümü yazıyorum ve yazacağım. Kadim semt sokaklarını, bu sokaklardan kaybolanlarını, açılan yeni sokakları orada olan yaşamları yazacağım. Umarım bir yararı olur. Yazdıklarımdan yola çıkacak olursanız, o sokaklarda , o binalarda nelerin yaşandığını gözünüzde canlandırabileceksiniz.
Popüler ve akademik tarih için;
Fatma Acun* tarafından yazılan bilimsel makaleyi de okuyabilirsiniz. Yaralı bir yayondır.
Popüler Tarih Nedir? Popüler Tarih Nasıl Yapılır?
Osman Koçanaoğulları
6 Eylül 2022
İzmir
